Ngày 23/9, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội kỷ niệm 50 năm truyền thống và đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhất. Một dấu mốc nhìn lại chặng đường từ những ngày đầu còn nhiều thiếu thốn đến một cơ sở đào tạo, nghiên cứu pháp luật có đội ngũ, quy mô và vị thế ngày càng được khẳng định.

Năm 1976, Khoa Pháp lý thuộc Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập với khóa đầu tiên 76 sinh viên. Đội ngũ khi đó chỉ có một giảng viên cùng ba cán bộ quản lý, hành chính. Từ nền móng ấy, đơn vị từng bước phát triển, trở thành Khoa Luật trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2000 và đến năm 2022 trở thành Trường Đại học Luật, trường đại học thành viên thứ 9 của ĐHQGHN.

Nửa thế kỷ cũng là quãng thời gian pháp luật Việt Nam có nhiều thay đổi cùng với quá trình đổi mới, hội nhập và phát triển kinh tế - xã hội. Cùng với nhiệm vụ đào tạo nhân lực pháp lý, hoạt động nghiên cứu của Nhà trường ngày càng gắn với những vấn đề thực tiễn, từ hoàn thiện thể chế, cải cách tư pháp đến những yêu cầu mới nảy sinh trong quá trình phát triển.

Nhìn lại chặng đường này, PGS.TS. Nguyễn Tiến Vinh, Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng những kết quả đạt được là nền tảng để Nhà trường tiếp tục nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học và mở rộng hợp tác quốc tế. Đây cũng là cơ sở để Trường tiếp tục phát huy vai trò trong nghiên cứu pháp lý, xây dựng và hoàn thiện pháp luật.

Thực tế, quy mô hoạt động khoa học của Nhà trường những năm gần đây cho thấy hướng phát triển này. Trong 5 năm, Trường Đại học Luật đã chủ trì 133 nhiệm vụ khoa học và công nghệ các cấp, tổ chức 244 hội thảo khoa học, cùng nhiều sách, giáo trình và công trình được công bố trong nước và quốc tế.

Nhưng khi đời sống kinh tế - xã hội thay đổi nhanh, chính đối tượng nghiên cứu của luật học cũng thay đổi. Những vấn đề từng nằm ngoài phạm vi quen thuộc của pháp luật nay xuất hiện ngày càng rõ trong thực tiễn: dữ liệu được khai thác như một nguồn lực, giao dịch chuyển lên môi trường số, tài sản có những hình thức mới, trí tuệ nhân tạo tham gia vào nhiều hoạt động vốn trước đây do con người trực tiếp thực hiện.

Mỗi thay đổi như vậy lại kéo theo những câu hỏi pháp lý. Ai chịu trách nhiệm khi một hệ thống trí tuệ nhân tạo đưa ra quyết định gây thiệt hại? Dữ liệu cá nhân được thu thập, lưu trữ và khai thác đến đâu? Quyền sở hữu trí tuệ được xác định thế nào đối với những sản phẩm có sự tham gia của AI? Những giao dịch và tài sản trên môi trường số cần được điều chỉnh bằng những nguyên tắc nào?

Các câu hỏi ấy cho thấy luật học không thể chỉ chờ đến khi một quan hệ xã hội đã hình thành đầy đủ mới bắt đầu nghiên cứu. Khả năng nhận diện sớm vấn đề, đánh giá tác động và dự báo những yêu cầu pháp lý mới ngày càng trở nên quan trọng.

Trong bối cảnh đó, vị trí của Trường Đại học Luật trong mô hình đại học đa ngành, đa lĩnh vực của ĐHQGHN mở ra một hướng tiếp cận đáng chú ý. PGS.TS. Nguyễn Hiệu, Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, nhấn mạnh pháp luật cần được đặt trong mối liên hệ với những lĩnh vực khác để có thể chuyển hóa những thành tựu mới của khoa học, công nghệ và đời sống thành thể chế, chính sách và giải pháp phục vụ phát triển đất nước.

Bởi vậy, một vấn đề pháp lý mới thường không còn là câu chuyện của riêng một ngành luật. Dữ liệu liên quan đồng thời đến công nghệ, quyền riêng tư, kinh tế và quản trị. Trí tuệ nhân tạo gắn với công nghệ nhưng cũng đặt ra vấn đề về trách nhiệm, sở hữu trí tuệ và quản lý nhà nước. Kinh tế xanh lại đòi hỏi sự kết nối giữa pháp luật, môi trường, đầu tư và các chính sách phát triển.

Cách tiếp cận liên ngành vì thế không chỉ mở rộng phạm vi nghiên cứu, mà còn thay đổi cách đặt câu hỏi của luật học. Thay vì chỉ hỏi một quy định hiện hành có phù hợp hay không, nghiên cứu có thể phải đi xa hơn: một công nghệ mới sẽ tạo ra quan hệ xã hội nào, chính sách hiện tại có thể tác động ra sao và pháp luật cần chuẩn bị gì trước những thay đổi đó.

Đây cũng là yêu cầu gắn với mục tiêu phát triển mà Trường Đại học Luật đang đặt ra. Trong hai năm 2025 và 2026, lĩnh vực Luật của ĐHQGHN nằm trong nhóm 351-400 thế giới theo QS World University Rankings by Subject. Nhà trường hướng tới mục tiêu đưa lĩnh vực Luật vào nhóm 100 cơ sở giáo dục đại học hàng đầu thế giới vào năm 2035.

Tuy nhiên, cùng với mục tiêu về vị thế quốc tế là yêu cầu về giá trị thực chất của nghiên cứu. Một công trình luật học không chỉ có ý nghĩa ở số lượng công bố hay thứ hạng, mà còn ở khả năng lý giải những vấn đề đang diễn ra, cung cấp luận cứ cho chính sách và góp phần nhận diện những khoảng trống pháp lý trước khi chúng trở thành trở ngại đối với phát triển.

Sau 50 năm, khoảng cách từ một Khoa Pháp lý với 76 sinh viên đến một trường đại học thành viên của ĐHQGHN cho thấy một chặng đường dài đã được gây dựng. Nhưng chặng đường phía trước lại được đặt trong một môi trường khác: công nghệ thay đổi nhanh, các mô hình kinh tế mới liên tục xuất hiện và những quan hệ xã hội mới hình thành ngày càng nhanh.

Điều đó đặt luật học trước yêu cầu vừa giữ vững nền tảng học thuật, vừa mở rộng khả năng nghiên cứu và kết nối với thực tiễn. Từ đào tạo người hiểu và vận dụng pháp luật, mục tiêu lớn hơn là hình thành năng lực nhìn nhận những vấn đề chưa có sẵn câu trả lời; từ nghiên cứu các quy định hiện hành, tiến tới tham gia nhiều hơn vào quá trình kiến tạo chính sách.

Dấu mốc 50 năm vì thế không chỉ là điểm để nhìn lại. Những gì được gây dựng trong nửa thế kỷ qua đang trở thành nền tảng để Trường Đại học Luật bước vào một giai đoạn mà chính những thay đổi của đời sống sẽ tiếp tục đặt ra các câu hỏi mới cho luật học.