Việc trẻ hết sốt, giảm ho hay không còn tiêu chảy sau một đợt điều trị kháng sinh thường được xem là dấu hiệu cho thấy bệnh đã được kiểm soát. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, quá trình hồi phục của cơ thể, đặc biệt là hệ vi sinh đường ruột, có thể kéo dài hơn thời điểm các triệu chứng lâm sàng biến mất.

Đây là một trong những nội dung được trao đổi tại hội thảo khoa học “Tác động của kháng sinh tới sự phát triển của trẻ: Hệ quả dài hạn và hướng phục hồi trong nhi khoa”, tổ chức ngày 26/9 tại Hà Nội.

Hệ vi sinh đường ruột có vai trò trong tiêu hóa, chuyển hóa dinh dưỡng và điều hòa miễn dịch. Ở trẻ nhỏ, hệ vi sinh vẫn đang trong quá trình hình thành và hoàn thiện nên có thể chịu tác động từ nhiều yếu tố, trong đó có việc sử dụng kháng sinh. Bệnh viện Nhi Trung ương cũng ghi nhận giai đoạn những năm đầu đời là thời điểm quan trọng đối với sự hình thành hệ vi sinh và nền tảng miễn dịch, chuyển hóa của trẻ.

Kháng sinh có tác dụng tiêu diệt hoặc ức chế vi khuẩn gây bệnh, nhưng đồng thời có thể ảnh hưởng đến cả những vi khuẩn có lợi trong đường ruột. Với các kháng sinh phổ rộng, sự thay đổi thành phần và mức độ đa dạng của hệ vi sinh có thể rõ hơn. Một số tài liệu khoa học cho thấy nhóm Bifidobacterium, vốn có vai trò đáng kể trong hệ vi sinh của trẻ nhỏ, có thể suy giảm sau điều trị kháng sinh. Điều đáng lưu ý là những thay đổi này không nhất thiết kết thúc ngay khi trẻ uống hết thuốc.

Hết tiêu chảy chưa có nghĩa hệ vi sinh đã trở lại trạng thái ban đầu

Trong thực hành chăm sóc trẻ, cha mẹ thường chú ý tới những biểu hiện dễ nhận thấy như tiêu chảy, đầy bụng, biếng ăn hay rối loạn tiêu hóa trong và sau khi dùng kháng sinh. Khi các triệu chứng này giảm, việc theo dõi cũng thường kết thúc.

Tuy nhiên, các chuyên gia tại hội thảo cho rằng cần nhìn rộng hơn tới quá trình phục hồi hệ vi sinh đường ruột.

Hệ vi sinh của trẻ không phải một hệ thống cố định mà có thể thay đổi theo tuổi, chế độ dinh dưỡng, môi trường và tình trạng sức khỏe. Khi bị tác động bởi kháng sinh, sự cân bằng giữa các nhóm vi khuẩn có thể thay đổi. Vì vậy, việc trẻ đã hết triệu chứng tiêu hóa không đồng nghĩa mọi thay đổi trong hệ vi sinh đã được khắc phục hoàn toàn.

Các nghiên cứu về hệ vi sinh ở trẻ cũng cho thấy quá trình này có ý nghĩa đối với sự phát triển miễn dịch và chuyển hóa. Đây là lý do giai đoạn sau điều trị kháng sinh ngày càng được quan tâm trong cách tiếp cận nhi khoa hiện nay.

Từ góc độ này, câu chuyện sử dụng kháng sinh không chỉ dừng ở việc lựa chọn thuốc, liều lượng hay thời gian điều trị phù hợp. Một vấn đề khác được đặt ra là chăm sóc trẻ trong quá trình phục hồi, với dinh dưỡng phù hợp và những giải pháp hỗ trợ hệ tiêu hóa dựa trên bằng chứng khoa học.

Probiotic: Không phải cứ có lợi khuẩn là giống nhau

Tại hội thảo, vai trò của probiotic trong hỗ trợ điều hòa miễn dịch và phục hồi hệ vi sinh đường ruột cũng được đề cập.

Các chuyên gia nhấn mạnh, probiotic không phải một nhóm sản phẩm có tác dụng giống nhau. Hiệu quả phụ thuộc vào từng chủng, hàm lượng và bằng chứng nghiên cứu cụ thể. Vì vậy, việc lựa chọn probiotic cần dựa trên dữ liệu khoa học thay vì chỉ dựa vào tên gọi chung là “men vi sinh”.

Một trong những nghiên cứu mới được công bố năm 2026 tập trung vào chủng Bifidobacterium breve PRL2020 ở trẻ sử dụng amoxicillin hoặc amoxicillin-clavulanate. Nghiên cứu đa trung tâm trên 121 trẻ từ 3 đến 12 tuổi cho thấy nhóm sử dụng chủng này cùng kháng sinh có tỷ lệ tiêu chảy thấp hơn khoảng 70% so với nhóm đối chứng; các tác giả đồng thời ghi nhận cần thêm những nghiên cứu có thiết kế chặt chẽ và quy mô lớn hơn để tiếp tục đánh giá tác động lên hệ vi sinh.

Một nghiên cứu khác công bố tháng 3/2026 trên 426 trẻ từ 4 đến 12 tuổi cũng ghi nhận việc bổ sung Bifidobacterium breve PRL2020 có liên quan tới giảm số đợt tiêu chảy và đau bụng ở trẻ đang sử dụng amoxicillin hoặc amoxicillin-clavulanate. Tuy nhiên, nghiên cứu này nhấn mạnh kết quả là đặc hiệu đối với chủng PRL2020, không thể suy rộng thành tác dụng chung cho tất cả probiotic.

Những dữ liệu này mở thêm hướng nghiên cứu về việc hỗ trợ hệ vi sinh ngay trong thời gian trẻ sử dụng kháng sinh. Song song với đó, các chuyên gia cho rằng dinh dưỡng và theo dõi tình trạng tiêu hóa của trẻ vẫn là những yếu tố cần được quan tâm trong giai đoạn phục hồi.

Từ “điều trị khỏi” đến chăm sóc sau điều trị

Điểm đáng chú ý được đặt ra tại hội thảo là cách nhìn về quá trình điều trị nhi khoa cần được mở rộng hơn. Kiểm soát được tình trạng nhiễm khuẩn vẫn là mục tiêu quan trọng, nhưng sau đó trẻ cần được theo dõi để đánh giá khả năng ăn uống, tiêu hóa, hấp thu và phục hồi thể trạng.

Đặc biệt với trẻ phải sử dụng kháng sinh nhiều lần, việc sử dụng thuốc cần được cân nhắc đúng chỉ định, tránh tình trạng dùng kháng sinh khi không cần thiết. Khi có chỉ định điều trị, việc tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ vẫn là yếu tố quan trọng, thay vì tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi liệu trình.

Từ những bằng chứng mới về hệ vi sinh đường ruột, các chuyên gia tại hội thảo hướng tới cách tiếp cận toàn diện hơn: điều trị đúng bệnh, sử dụng kháng sinh hợp lý và đồng thời quan tâm tới quá trình phục hồi của trẻ sau điều trị. Bởi với trẻ nhỏ, một đợt bệnh có thể kết thúc khi các triệu chứng biến mất, nhưng quá trình cơ thể trở lại trạng thái cân bằng có thể cần nhiều thời gian hơn.