Những con số ấn tượng và áp lực từ thực tiễn số hóa

Giai đoạn 2021 – tháng 6/2026, cơ quan quản lý đã thụ lý và cấp 61.003 giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả và quyền liên quan. Riêng Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) ghi nhận doanh thu tiền bản quyền hơn 2.000 tỷ đồng trong giai đoạn này, trong đó năm 2025 đạt trên 424 tỷ đồng, minh chứng cho sự phát triển mạnh mẽ của thị trường bản quyền.

Tuy nhiên, theo bà Phạm Thị Kim Oanh (Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả) sự bùng nổ của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt ra những thách thức chưa từng có. "Đây là thời điểm chúng tôi nghiên cứu cùng các cơ quan để đề xuất xây dựng Luật Bản quyền tác giả, để chúng ta có cơ hội, có điều kiện hoàn thiện hơn nữa hành lang pháp lý và để đảm bảo cho vấn đề thực thi bản quyền đặc biệt trên môi trường số, khi mà trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển một cách mạnh mẽ như vậy. Vấn đề bản quyền cũng đặt ra rất nhiều trong các nội dung, trong sáng tạo, trong khai thác, trong sử dụng, rồi đặc biệt là trong môi trường số theo cách thức như thế nào để mọi người có thể dễ dàng kết nối với nhau, dễ dàng khai thác sử dụng nhưng phải thu được lại những nguồn lợi một cách công khai và minh bạch."

Siết chặt thực thi: Chuyển biến từ sự quyết liệt của lực lượng chức năng

Bên cạnh những kết quả đạt được, việc thực thi pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan vẫn còn những hạn chế, bất cập, nhất là trên môi trường số. Thượng tá Trần Hương Khuê, Phó Trưởng Phòng 3, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu thuộc Bộ Công an nêu dẫn chứng: "Khi có công điện của chính phủ thì chúng ta có thể thấy rằng vẫn con người đó, vẫn các cơ quan thực thi đó, vẫn hệ thống pháp luật đó, nhưng số vụ án được phát hiện khởi tố tăng lên rõ rệt. Trong 5 năm có 5 vụ, bây giờ từ đầu năm đến giờ có 10 tháng mà chúng ta đã khởi tố đến 30 vụ. Nguyên nhân của việc đó là như thế nào? Theo quan điểm chúng tôi, nguyên nhân thứ nhất là về quyết tâm chính trị của các cơ quan trong hệ thống chính trị, sự quan tâm lãnh đạo của các cấp, chính quyền chưa đầy đủ, để duy trì khí thế đấu tranh với các vi phạm, tội phạm về xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ nói chung và quyền tác giả và quyền liên quan nói riêng. Cá nhân tôi đề xuất các đồng chí lãnh đạo tiếp tục quan tâm, quan tâm hơn nữa đến công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ nói chung và quyền tác giả và quyền liên quan nói riêng."

Hài hòa lợi ích trong hệ sinh thái sáng tạo

Việc quản trị, định giá, cấp phép và thương mại hóa tài sản bản quyền cũng có những bất cập. Hệ thống dữ liệu về quyền tác giả, quyền liên quan chưa được kết nối đồng bộ, trong khi năng lực quản lý, khai thác và thực thi quyền ở một số cơ quan, tổ chức, địa phương còn hạn chế. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế bảo hộ gắn với phát triển thị trường, bảo đảm hài hòa lợi ích của tác giả, chủ sở hữu quyền, đơn vị khai thác và công chúng.

NSND Thanh Hoa - Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc Việt Nam (APPA) nêu ý kiến: "Chúng tôi đã đề nghị nhiều lần có sự đoàn kết, kết nối của ba bên để làm sao cho các ca sĩ tự tin hơn. Vừa rồi là các bạn ấy bị thu phí cao quá. Chúng tôi không phản đối việc thu phí nhưng tôi muốn rằng một tác phẩm âm nhạc, tất cả chúng ta đều hiểu, cả nhân loại đều hiểu, phải có 3 bên mới trở thành tác phẩm âm nhạc."

Cần tiếp tục hoàn thiện thể chế đồng bộ, hiệu quả

Từ kết quả tổng kết, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xác định cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật, tăng cường ứng dụng công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu và nâng cao hiệu quả phối hợp thực thi quyền tác giả, quyền liên quan. Đây cũng là cơ sở thực tiễn để nghiên cứu xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW, hướng tới một môi trường sáng tạo lành mạnh, thị trường bản quyền chuyên nghiệp, minh bạch, qua đó khơi thông và phát huy hiệu quả các nguồn lực văn hóa cho phát triển đất nước.

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Hồ An Phong nhấn mạnh: "Chúng ta thống nhất cần phải hoàn thiện thể chế một cách đồng bộ hiệu quả và tăng cường thực thi thể chế, thực thi luật pháp một cách bình đẳng theo hướng vừa làm thận trọng vừa phải tạo môi trường tốt nhất để các bên liên quan đảm bảo quyền lợi, lợi ích và đóng góp để phát triển. Luật không phải để triệt tiêu phát triển, mà để là phát triển cùng nhau, mỗi người một vai, trong cả một hệ sinh thái, trong cả một hệ văn hóa, để chúng ta đóng góp thực sự vào phát triển, đáp ứng vào hai con số."

Hội nghị Tổng kết việc thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành có ý nghĩa quan trọng trong việc nhìn nhận đầy đủ những kết quả đạt được, nhận diện những vấn đề mới phát sinh và xác định định hướng hoàn thiện thể chế trong thời gian tới. Việc xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước mà còn là nền tảng để bảo vệ giá trị sáng tạo, khuyến khích đầu tư vào các ngành công nghiệp văn hóa, phát triển thị trường bản quyền chuyên nghiệp, minh bạch và hội nhập quốc tế.

Bích Ngọc/ VOV1