Sản xuất nông nghiệp an toàn, nâng cao chất lượng nông sản là yêu cầu ngày càng quan trọng, nhưng để sản phẩm có đầu ra ổn định và mang lại thu nhập tốt hơn cho người nông dân, không chỉ thay đổi kỹ thuật canh tác mà còn cần chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy thị trường. Từ sự hỗ trợ của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) và hệ thống khuyến nông từ Trung ương đến địa phương, Dự án “Tăng cường chuỗi giá trị cây trồng an toàn tại các tỉnh phía Bắc Việt Nam” giai đoạn 2022-2026 đã góp phần tạo ra những chuyển biến rõ nét tại các hợp tác xã, từ phương thức sản xuất đến tư duy tiếp cận thị trường. Đây cũng là những kết quả đáng mừng được các Hợp tác xã, các đại biểu chia sẻ tại Hội nghị tổng kết Dự án diễn ra ngày 16/10/2026 tại Hà Nội.

Đổi mới kỹ thuật, nâng chất lượng nông sản

Trong sản xuất nông nghiệp, một trong những khó khăn lâu nay của nhiều hợp tác xã (HTX) là năng lực tổ chức sản xuất còn hạn chế, quy trình canh tác chưa đồng đều, trong khi việc tiếp cận thị trường và kết nối với doanh nghiệp tiêu thụ vẫn thiếu tính chủ động. Không ít nơi đã quan tâm sản xuất rau, củ, quả an toàn, nhưng chưa xây dựng được kế hoạch sản xuất gắn với yêu cầu cụ thể của khách hàng, dẫn đến đầu ra thiếu ổn định, giá trị sản phẩm chưa tương xứng với công sức đầu tư.

Từ thực tế đó, Dự án “Tăng cường chuỗi giá trị cây trồng an toàn tại các tỉnh phía Bắc Việt Nam” được triển khai với sự hỗ trợ của Chính phủ Nhật Bản thông qua Tổ chức JICA, phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cùng hệ thống khuyến nông các địa phương. Sau bốn năm thực hiện, dự án không chỉ hỗ trợ nâng cao năng lực sản xuất an toàn mà còn góp phần đổi mới phương pháp khuyến nông, hướng tới phát triển chuỗi giá trị nông sản gắn với nhu cầu thị trường.

Theo ông Trần Thế Công, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ NN&MT, Điểm đáng chú ý là những hỗ trợ của dự án không dừng ở việc hướng dẫn kỹ thuật riêng lẻ, mà hướng tới thay đổi cách thức tổ chức sản xuất của các HTX. Thông qua tập huấn, hướng dẫn và áp dụng các quy trình thực hành nông nghiệp tốt, các HTX từng bước nâng cao ý thức kiểm soát chất lượng, tuân thủ quy trình canh tác, sử dụng vật tư đầu vào hợp lý và tổ chức sản xuất theo hướng an toàn, đồng đều hơn.

Đặc biệt, việc tiếp cận kinh nghiệm của Nhật Bản giúp các HTX có thêm phương pháp và công cụ để cải thiện quy trình sản xuất, đáp ứng tốt hơn những yêu cầu về chất lượng nông sản. Thay vì chỉ quan tâm đến sản lượng thu hoạch, người sản xuất từng bước chú trọng hơn đến chất lượng, độ an toàn và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường.

Hiệu quả bước đầu được thể hiện qua những con số cụ thể. Ông Đỗ Đà Giang, Điều phối viên Ban Quản lý Dự án Trung ương cho biết, sau khi thực hiện Dự án, tỷ lệ HTX áp dụng quy trình thực hành nông nghiệp tốt cơ bản hoặc VietGAP tăng từ 72% lên 92%; diện tích áp dụng các quy trình này tăng 44,4%. Lợi nhuận gộp bình quân trên đơn vị diện tích tại 29 HTX thuộc vùng dự án tăng 14,1%, vượt mục tiêu tăng 10% đề ra. Dự án cũng đào tạo được 191 cán bộ khuyến nông, góp phần hình thành lực lượng nòng cốt để tiếp tục hỗ trợ các HTX và địa phương.

Những kết quả này cho thấy việc nâng cao chất lượng sản xuất không chỉ có ý nghĩa đối với an toàn thực phẩm mà còn có thể chuyển hóa thành hiệu quả kinh tế cụ thể. Khi quy trình sản xuất được cải thiện, chất lượng sản phẩm được kiểm soát tốt hơn, HTX có thêm điều kiện nâng cao giá trị nông sản và củng cố niềm tin của khách hàng.

Tuy nhiên, giá trị lớn hơn của dự án không chỉ nằm ở việc cải thiện kỹ thuật canh tác, mà còn ở cách tiếp cận đồng bộ giữa sản xuất, quản lý và tiêu thụ. Bởi nông sản dù đạt chất lượng tốt nhưng không phù hợp với nhu cầu thị trường, không có kế hoạch tiêu thụ và thiếu liên kết với người mua thì vẫn khó bảo đảm hiệu quả kinh tế bền vững.

Chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy thị trường

Một trong những điểm nhấn của dự án là phương pháp Viet-SHEP, được phát triển từ kinh nghiệm khuyến nông định hướng thị trường của Nhật Bản và điều chỉnh phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Với phương pháp này, Dự án không chỉ tập trung hướng dẫn nông dân trồng cây gì, chăm sóc như thế nào để đạt năng suất cao, mà còn giúp các HTX chủ động khảo sát thị trường, tìm hiểu nhu cầu khách hàng, xây dựng kế hoạch sản xuất và tiếp thị, tổ chức tiêu thụ, tiếp nhận phản hồi để điều chỉnh hoạt động sản xuất.

Ông Ikeda Hiroyuki, Phó Trưởng đại diện Văn phòng Jica tại Việt Nam cho rằng, đây là sự thay đổi có ý nghĩa căn bản đối với các HTX và người nông dân Việt Nam. Nếu trước đây, người sản xuất thường quyết định sản xuất dựa trên điều kiện sẵn có, kinh nghiệm hoặc dự đoán về nhu cầu, thì nay cần bắt đầu từ câu hỏi thị trường cần sản phẩm gì, yêu cầu chất lượng ra sao, sản lượng bao nhiêu và thời điểm cung ứng như thế nào. Từ đó, HTX mới lựa chọn phương án sản xuất phù hợp, hạn chế tình trạng cung vượt cầu, sản phẩm không đúng yêu cầu hoặc thu hoạch tập trung nhưng thiếu đầu ra.

Chia sẻ tại Hội nghị, ông Hoàng Văn Thám, Giám đốc HTX rau quả sạch Chúc Sơn, Hà Nội, Dự án  đã giúp HTX thay đổi phương thức quản lý, ứng dụng mạnh công nghệ cao, chuyển đổi số vào sản xuất thông qua các phần mềm FaceFarm để truy xuất nguồn gốc. HTX quản lý nhật ký sản xuất theo từng thửa ruộng, giúp người tiêu dùng truy xuất được bằng mã QR từng mớ rau của HTX được in trên bao bì. Do vậy, việc tiêu thụ nông sản sạch của HTX rất thuận lợi, cung cấp cho 21 siêu thị, 61 trường học 2 doanh nghiệp cung cấp suất ăn và 2 nhà máy chế biến thực phẩm. Năng lực sản xuất của HTX cũng ngày càng được nâng cao để đáp ứng nhu cầu thị trường.

Ông Nguyễn Văn Hiệp, Giám đốc HTX Rau An toàn thôn Liên Ấp, xã Liên Bão, tỉnh Bắc Ninh cũng chia sẻ, với 30 ha trồng rau sạch và cây ăn quả., với sự hỗ trợ của các chuyên gia  Jica và cán bộ khuyến nông, các thành viên HTX đã đổi mới rất nhiều về phương thức và tư duy sản xuất. Trước kia sản xuất không có kế hoạch nhưng đến giờ, HTX sản xuất theo hợp đồng đã ký trước, và đã qua khảo sát thị trường,  lựa chọn trồng cây gì mang lại lợi nhuận cao và dễ tiêu thụ hơn. Các chuyên gia Jica đã chia sẻ phương pháp Viet-SHEP (phương pháp khuyến nông theo định hướng thị trường đối với người sản xuất Việt Nam), một sản phẩm của Dự án đã hỗ trợ HTX có tem mác, bao bì đầy đủ mã QR truy xuất nguồn gốc nên HTX đã bán được nhiều sản phẩm cho thị trường với giá cao hơn.

Dự án khép lại, mở ra phương thức sản xuất mới

Đến hết năm 2026, dự án khép lại, nhưng phương thức sản xuất và tư duy mới là yếu tố quyết định giá trị lâu dài của chương trình hợp tác và sẽ được tiếp tục nhân rộng trong thời gian tới. Khi HTX đã hình thành năng lực tổ chức sản xuất, chủ động lập kế hoạch và xây dựng được mối liên kết với khách hàng, những phương pháp này có thể tiếp tục được áp dụng ngay cả khi nguồn hỗ trợ trực tiếp kết thúc.

Vì vậy, theo ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, nhiệm vụ đặt ra trong thời gian tới là đưa các kết quả của dự án vào hoạt động thường xuyên của hệ thống khuyến nông; tiếp tục hoàn thiện, phổ biến tài liệu Viet-SHEP, phát huy đội ngũ 191 cán bộ đã được đào tạo và lựa chọn những mô hình phù hợp để hỗ trợ, nhân rộng. Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cũng xác định cần phối hợp với địa phương để lồng ghép các phương pháp hiệu quả vào chương trình, kế hoạch khuyến nông và phát triển chuỗi giá trị nông sản.

Tuy nhiên, nhân rộng không có nghĩa là áp dụng một mô hình giống nhau cho tất cả các HTX. Mỗi HTX có quy mô, năng lực quản trị, điều kiện sản xuất và khả năng tiếp cận thị trường khác nhau. Do đó, hỗ trợ cần xuất phát từ nhu cầu thực tế, lựa chọn giải pháp phù hợp và từng bước nâng cao tính tự chủ của từng đơn vị.

Cùng với đó, cần tiếp tục tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp, hệ thống phân phối và các đối tác công nghệ vào chuỗi giá trị. Việc ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số cần gắn với nhu cầu thực tiễn của HTX, từ quản lý sản xuất, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc đến sơ chế, bảo quản và tiêu thụ sản phẩm. Khi các khâu này được kết nối hiệu quả, nông sản an toàn mới có điều kiện tiếp cận thị trường rộng hơn và nâng cao giá trị.

Sự hỗ trợ của JICA vì thế không chỉ mang lại những kết quả trước mắt về kỹ thuật sản xuất, mà còn góp phần hình thành phương pháp tiếp cận mới trong phát triển nông nghiệp và hoạt động khuyến nông tại Việt Nam. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục thúc đẩy hợp tác giữa Việt Nam và Nhật Bản trong phát triển nguồn nhân lực, ứng dụng công nghệ, nâng cao năng lực HTX và kết nối thị trường.

Hương Lan- VOV1