Ở chiều ngược lại, nhập khẩu đã tăng 36,7%, đưa cán cân thương mại nhập siêu 19,42 tỷ USD. Nhập khẩu và cán cân thương mại tiếp tục phản ánh cả mặt tích cực và rủi ro cơ cấu. Từ tăng trưởng xuất nhập khẩu 9 tháng năm 2026 đặt ra bài toán giảm nhập siêu trong dài hạn.

                   Nghe âm thanh tại đây:

Báo cáo của Cơ quan Thống kê cho thấy, hoạt động xuất nhập khẩu 9 tháng năm nay có rất nhiều điểm sáng hết sức tích cực, trong đó, xuất khẩu tiếp tục là động lực nổi bật và tháng 9 đã có xuất siêu 1,27 tỷ USD (sau 8 tháng liên tiếp nhập siêu). Nhập siêu Quý 3 đã giảm khoảng 60% so với Quý 2 cho thấy xu hướng đã cải thiện, áp lực cán cân thương mại có dấu hiệu hạ nhiệt, nhưng vẫn ở trạng thái thâm hụt 19,42 tỷ USD.

Theo phân tích của các nhà kinh tế, tình trạng nhập siêu cao và kéo dài là một nhân tố ảnh hưởng không nhỏ tới cán cân thanh toán, gây áp lực lên tỷ giá ngoại hối và ổn định kinh tế vĩ mô.

Tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số diễn ra cuối tháng 06/2026 do Bộ Công Thương tổ chức, ông Cao Anh Tuấn - Thứ trưởng Bộ Tài chính cho biết: “Cán cân thương mại nhập siêu lớn sẽ tác động làm giảm tăng trưởng. Qua tính toán, cứ 1 tỷ USD nhập siêu sẽ tác động làm giảm tăng trưởng GDP cả năm khoảng 0,17%. Cho nên, kim ngạch xuất nhập khẩu, đặc biệt là cơ cấu có ảnh hưởng rất lớn đến tăng trưởng GDP.” Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc giảm nhập siêu trong cán cân thương mại hàng hóa xuất nhập khẩu.

Nhìn vào cơ cấu nhập khẩu, mặc dù hơn 94% nhập khẩu là máy móc, nguyên, nhiên, vật liệu phục vụ sản xuất, song mức độ tập trung nguồn cung vào một số thị trường còn cao. Đây không chỉ là vấn đề cán cân thương mại, mà còn liên quan tới khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.

Chuyên gia kinh tế, TS Nguyễn Minh Phong nhìn nhận: "Gần 95% hàng hóa chúng ta nhập khẩu là máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu đầu vào cho sản xuất. Do đó, việc nhập siêu cho thấy hoạt động sản xuất, kinh doanh đang tốt lên và nhập siêu hiện nay không nặng về hàng hóa tiêu dùng. Đó là hai lý do chúng tôi cho rằng cần phải nhìn nhận lại con số nhập siêu của Việt Nam. Tuy nhiên, đây cũng là một cảnh báo, cho thấy chúng ta vẫn phải chi khá nhiều ngoại tệ cho nhập khẩu, trong khi khả năng nội địa hóa và giữ lại phần giá trị gia tăng trong nước trong quá trình xuất khẩu vẫn chưa cao".

Đơn cử như lĩnh vực điện tử (máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện) - một trong những ngành có kim ngạch xuất nhập khẩu lớn nhất trong tất cả các ngành công nghiệp chế biến chế tạo của Việt Nam, song 8 tháng năm 2026 ngành này đã ghi nhận mức nhập siêu lên tới hơn 60,5 tỷ USD. Bà Đỗ Thị Thúy Hương, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam (VEIA) cho rằng, nhập siêu của ngành là “không đáng lo ngại”, bởi chủ yếu nhập khẩu ở các hạng mục nguyên liệu, thiết bị, máy móc để tạo ra giá trị gia tăng lâu dài.

Đó là xét về mặt cơ học. Còn trên thực tế, những khó khăn khiến nhập siêu của ngành này liên tục tăng cao cũng được bà Đỗ Thị Thúy Hương chỉ ra: "Khó khăn lớn nhất chúng tôi đang gặp phải là phụ thuộc khá lớn vào nguồn nhập khẩu linh kiện, nguyên liệu và phụ liệu. Khó khăn thứ hai là chi phí logistics và vận tải gia tăng, đồng thời cũng rất khó tiên lượng, khi các tuyến vận tải đi qua những khu vực đang có biến động địa chính trị và chiến tranh..."

Cũng là một ngành xuất khẩu chủ lực và luôn ở trạng thái xuất siêu, song ông Trương Văn Cẩm - Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS) cũng thừa nhận: "Hiện nay, chúng tôi đang rất yếu về khâu cung cấp vải cho may xuất khẩu, tức là đầu tư vào dệt, nhuộm, hoàn tất. Chúng tôi rất muốn là làm thế nào để từ phía Nhà nước, từ Chính phủ rồi đến các bộ, ngành, các doanh nghiệp tập trung có thể thu hút được những dự án đầu tư vào khâu này, giải quyết được điểm nghẽn để nâng cao hiệu quả sử dụng các FTA chúng ta đã ký kết. Bởi vì, ví dụ như CPTPP là yêu cầu từ sợi trở đi, còn EVFTA thì yêu cầu từ vải trở đi. Nếu chúng ta không tự chủ được thì chúng ta không tận dụng được các FTA này".

Như vậy có thể thấy, để tiếp tục đẩy mạnh xuất khẩu và nâng cao giá trị hàng hóa, cần tiếp tục khai thác hiệu quả các FTA, đa dạng hóa thị trường và tăng cường cảnh báo sớm về thuế quan, phòng vệ thương mại, xuất xứ, tiêu chuẩn xanh và truy xuất nguồn gốc; hỗ trợ doanh nghiệp trong nước nâng chất lượng, thương hiệu và khả năng tiếp cận thị trường là những vấn đề đặt ra.

Ngay trong quý cuối năm, với thị trường Hoa Kỳ, cần theo dõi tác động theo từng nhóm HS và ngành hàng, tăng cường kiểm soát xuất xứ, minh bạch chuỗi cung ứng và đáp ứng yêu cầu về lao động. Đối với thị trường Trung Quốc, cần tranh thủ đà tăng nhu cầu nhưng hạn chế phụ thuộc yếu tố thời vụ; thúc đẩy xuất khẩu chính ngạch, mở rộng nghị định thư cho nông sản, nâng năng lực logistics lạnh và chuẩn hóa mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói...

Nhìn tổng thể cán cân thương mại hàng hóa 9 tháng cho thấy những vấn đề cần được theo dõi sâu về cơ cấu sản xuất, mức độ phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu và khả năng nâng cao giá trị gia tăng trong nước.

Một điểm cũng cần hết sức lưu ý từ con số nhập siêu dịch vụ 8,21 tỷ USD trong 9 tháng năm 2026. Con số này cho thấy bài toán cân bằng cán cân thương mại cần được tính cả ở chiều năng lực cung ứng dịch vụ trong nước. Đây cũng là dư địa để nâng cao sức cạnh tranh, giảm phụ thuộc bên ngoài và củng cố nền tảng cho tăng trưởng xuất khẩu bền vững./.

Nguyên Long