Sau hơn hai năm xây dựng và nhiều lần lấy ý kiến, dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu đang bước vào giai đoạn hoàn thiện. Điểm đáng chú ý là Dự thảo đề xuất thay đổi khá căn bản cách thức tổ chức và vận hành thị trường, trong đó, nâng điều kiện đối với thương nhân đầu mối, tinh gọn hệ thống phân phối, trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp; đồng thời tăng cường hậu kiểm bằng công nghệ, dữ liệu và truy xuất nguồn gốc. Những thay đổi này hướng tới một thị trường xăng dầu vận hành minh bạch, hiệu quả hơn, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực và trách nhiệm của doanh nghiệp. PV Nguyên Long phỏng vấn ông Trần Hữu Linh - Cục trưởng Cục quản lý và phát triển thi trường trong nước,Bộ Công Thương về nội dung này:

PV. Xin ông cho biết dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu có những thay đổi như thế nào đối với thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối?

Cục trưởng Trần Hữu Linh: Thứ nhất, đối với các thương nhân đầu mối cung ứng xăng dầu thì đúng với tính chất của thương nhân đầu mối là lo nguồn cung ứng xăng dầu cho thị trường nên các điều kiện để duy trì thương nhân đầu mối được nâng cao hơn, để thể hiện rõ vai trò và trách nhiệm đúng với bản chất của thương nhân đầu mối, cụ thể, từ các điều kiện về sở hữu kho… Đặc biệt là trong hai năm liên tiếp các thương nhân đầu mối phải bảo đảm thực hiện đúng tổng nguồn được phân giao tối thiểu 300 nghìn m3 trong một năm và trong hai năm liên tiếp, nếu không thực hiện thì sẽ bị rút giấy phép. Bộ Công Thương đánh giá rằng, nếu thực hiện tốt quy định này thì chúng ta sẽ sàng lọc và trên thị trường sẽ chỉ còn lại những thương nhân đầu mối thực sự có năng lực. Các điều kiện khác liên quan đến sở hữu kho cũng là những điều kiện được đặt ra đối với thương nhân đầu mối.

Còn đối với thương nhân phân phối, Bộ Công Thương dự thảo quy định theo hướng tinh gọn bộ máy, bãi bỏ tất cả các giấy phép liên quan đến thương nhân phân phối, và nhập tất cả các loại hình đại lý, nhượng quyền, cửa hàng thành một loại hình thương nhân phân phối duy nhất, hoàn toàn không có giấy phép đối với loại hình thương nhân phân phối này. Khi đó sẽ chỉ tồn tại các cửa hàng đơn lẻ hoặc các cửa hàng xăng dầu, và chỉ việc thực hiện thông báo trực tuyến đối với cơ quan quản lý nhà nước tại các tỉnh và với Bộ Công Thương để quản lý. Theo chúng tôi, đây là một thay đổi lớn liên quan đến việc tinh gọn hệ thống xăng dầu.

PV. Một trong những quy định tại dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu là yêu cầu thương nhân đầu mối phải thực hiện tối thiểu 300 nghìn mét khối tổng nguồn mỗi năm. Vì sao Bộ Công Thương đưa ra điều kiện này, thưa ông?

Cục trưởng Trần Hữu Linh: Đối với thương nhân đầu mối, vai trò của thương nhân đầu mối thì phải bảo đảm cung ứng cho quốc gia, cho đất nước, cho sản xuất. Chính vì vậy, bên cạnh những điều kiện về cơ sở hạ tầng vật chất, có thể sở hữu hoặc đi thuê, thì Bộ Công Thương lần này đưa vào các điều kiện về việc thực hiện nhiệm vụ trong thực tế.

Hiện nay số lượng thương nhân đầu mối ở Việt Nam chúng ta là tương đối nhiều. Tuy nhiên, có những thương nhân đầu mối thì việc thực hiện đúng nghĩa vụ, đúng vai trò của thương nhân đầu mối, là việc nhập khẩu và phân phối ở trong thị trường, thì rất thấp.

Chính vì thế, lần này Bộ Công Thương dự thảo bên cạnh các quy định cứng về cơ sở hạ tầng của thương nhân đầu mối, còn đặt ra quy định liên quan đến việc thực hiện nghĩa vụ cung ứng xăng dầu trong một năm, để bảo đảm thực sự thương nhân đầu mối phải thực hiện đúng vai trò, lo tổng nguồn.

Theo đó, trong hai năm liên tiếp, mỗi năm phải thực hiện tối thiểu 300.000 m3. Nếu trong hai năm liên tiếp mà không thực hiện đúng quy định này thì sẽ bị rút giấy phép.

PV. Thưa ông, một điểm mới rất quan trọng của Dự thảo kinh doanh xăng dầu lần này đó là trao quyền định giá cho doanh nghiệp. Xin ông cho biết cụ thể về quy định này cũng như cơ chế quản lý của Nhà nước đối với mặt hàng này ra sao?

Cục trưởng Trần Hữu Linh: Từ trước đến nay xăng dầu luôn luôn là mặt hàng Nhà nước quy định giá, đặc biệt là trần giá bán lẻ. Với dự thảo quy định mới nhất này, xăng dầu sẽ được đưa lại cho thị trường quyết định. Các doanh nghiệp sẽ quyết định và Nhà nước sẽ không quy định giá bán lẻ nữa, chỉ can thiệp khi có những biến động bất thường của thị trường.

Bộ Công Thương cũng nhận định rằng, với việc vận hành theo cơ chế thị trường này, tất cả các chi phí liên quan đến nhập khẩu, tạo nguồn, chi phí định mức kinh doanh, lợi nhuận, thuế hoàn toàn là do doanh nghiệp và hệ thống kinh doanh quyết định.

Theo Bộ Công Thương đánh giá, việc để cho giá cả do thị trường quyết định sẽ là yếu tố quan trọng để một thị trường xăng dầu vận hành theo đúng nguyên tắc của thị trường.

Mặt hàng xăng dầu vẫn là mặt hàng rất quan trọng đối với đời sống của người dân. Do vậy, Nhà nước, Bộ Công Thương vẫn quản lý nhà nước về mặt hàng xăng dầu. Tuy nhiên, với những quy định mới về tinh gọn hệ thống cũng như quyền quyết định giá cho thị trường, thì công tác kiểm tra, hậu kiểm rất quan trọng. Chính vì thế, trong dự thảo cũng đặt ra vấn đề liên quan đến quản trị phải bằng dữ liệu, và tất cả các việc quản lý đều thực hiện bằng hình thức ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số.

Cụ thể, Bộ Công Thương sẽ xây dựng hệ thống quản lý xăng dầu quốc gia. Tất cả các thương nhân đầu mối, thương nhân phân phối sẽ phải thông báo về các chi phí, tồn kho, việc mua bán của doanh nghiệp. Thậm chí đến tận từng cửa hàng bán lẻ, mỗi lần xuất hóa đơn bán hàng thì đều được gửi dữ liệu về cơ quan thuế và Bộ Công Thương.

Với cách quản lý như vậy thì sẽ bảo đảm các cơ quan quản lý nhà nước có thông tin một cách chính xác, kịp thời. Qua đó sẽ phát hiện sớm những rủi ro của thị trường, những gian lận thương mại diễn biến trên thị trường.

Bộ Công Thương rất hy vọng rằng với dự thảo Nghị định mới, thay thế các nghị định về kinh doanh xăng dầu từ trước đến nay sẽ bảo đảm thị trường xăng dầu vận hành theo hướng tinh gọn, công khai, minh bạch nhưng vẫn hiệu quả.

PV. Một điểm mới được đề cập là yêu cầu truy xuất nguồn gốc xăng dầu. Theo ông, việc ứng dụng công nghệ để theo dõi đường đi của xăng dầu sẽ có ý nghĩa như thế nào trong quản lý thị trường và phòng chống gian lận thương mại?

Cục trưởng​​​​​​​ Trần Hữu Linh: Theo quy định về chất lượng sản phẩm, hàng hóa, xăng dầu cần phải truy xuất nguồn gốc, phải theo dõi được đường đi của từng lít xăng dầu, từ khâu tạo nguồn, sản xuất, nhập khẩu cho đến khi đi vào các chuỗi cung ứng, qua kho, tới cửa hàng bán lẻ và đến tay người tiêu dùng.

Việc quản trị, quản lý, theo dõi đường đi của hàng hóa, trong đó cụ thể ở đây là xăng dầu, là một biện pháp mới, nhưng hiện nay các nước trên thế giới đều đã thực hiện.

Tôi nghĩ rằng, ở thời điểm này chúng ta sử dụng biện pháp truy xuất nguồn gốc đối với mặt hàng xăng dầu là công cụ cực kỳ phù hợp và hữu hiệu cho công tác kiểm tra, hậu kiểm, cũng như việc phòng ngừa gian lận thương mại, như đầu cơ, găm hàng hay việc mua bán lòng vòng không thực chất, chỉ mua bán trên hóa đơn, chứng từ mà không có việc mua bán thật bằng hàng hóa. Đây là một trong những điểm chúng tôi rất kỳ vọng. Với việc ứng dụng công nghệ này, sẽ tránh được những việc mua bán lòng vòng, bất hợp pháp trong thời gian vừa qua.

PV. Thưa ông, tại hội thảo vẫn có nhiều ý kiến khác nhau từ các doanh nghiệp và thương nhân trong chuỗi kinh doanh xăng dầu. Bộ Công Thương sẽ tiếp thu và xử lý những ý kiến này như thế nào trong quá trình hoàn thiện dự thảo?

Cục trưởng Trần Hữu Linh: Theo chúng tôi, bởi vì mặt hàng xăng dầu là một mặt hàng rất đặc biệt, tác động sâu rộng đến cả doanh nghiệp và đặc biệt là đến tất cả người tiêu dùng trên cả nước. Xăng dầu ảnh hưởng đến cả giá các mặt hàng khác trên thị trường, là nguyên liệu đầu vào của các ngành sản xuất, của giao thông vận tải, logistics. Do vậy, việc điều hành mặt hàng xăng dầu cũng như các quy định pháp luật về mặt hàng xăng dầu này rất phức tạp, nhạy cảm, vì nó gắn rất chặt với các ngành khác.

Việc có nhiều ý kiến khác nhau cũng rất dễ hiểu. Bởi vì trên thị trường, đối với các thương nhân đầu mối, thương nhân phân phối, cửa hàng bán lẻ, thương nhân sản xuất, thương nhân bao tiêu, người tiêu dùng, thì mỗi chủ thể tham gia vào chuỗi cung ứng thị trường xăng dầu này đều có những vai trò riêng. Ngay cả đơn giản, ví dụ như một vấn đề liên quan đến thương nhân phân phối có được mua bán của nhau hay không, có được mua của nhau hay không, thì cũng có rất nhiều ý kiến khác nhau. Với góc nhìn của thương nhân đầu mối thì khác, và đặc biệt đối với thương nhân phân phối và bán lẻ thì ý kiến có thể lại khác.

Bộ Công Thương khi xây dựng chính sách cũng như dự thảo Nghị định mới này cũng đã cố gắng để nhìn nhận tổng thể, làm sao với mục tiêu quan trọng nhất mà Bộ Công Thương, Chính phủ đã đặt ra là trong mọi tình huống phải bảo đảm nguồn cung ứng xăng dầu cho nền kinh tế, không được để thiếu hụt. Và quan trọng nhất là làm sao điều hành mặt hàng xăng dầu để bảo đảm mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô.

Xuất phát từ mục tiêu ấy chúng tôi cũng sẽ nghiên cứu, tiếp thu tất cả các ý kiến góp ý của các doanh nghiệp trong hệ thống phân phối xăng dầu trên cả nước để đưa ra những chính sách cụ thể và phù hợp. Đặc biệt, mục tiêu cao nhất là bảo đảm an ninh năng lượng cho đất nước.

PV. Thưa ông, dự thảo Nghị định đã được xây dựng trong thời gian khá dài và trải qua nhiều lần lấy ý kiến. Đến nay tiến độ hoàn thiện dự thảo như thế nào và khi nào có thể được ban hành?

Cục trưởng Trần Hữu Linh: Dự thảo đã được soạn thảo trong hơn hai năm và trải qua rất nhiều lần lấy ý kiến. Tuy nhiên, trong quá trình soạn thảo thì chúng ta đều biết là thị trường thế giới đã xảy ra rất nhiều biến động. Ví dụ như chiến tranh ở Trung Đông làm ảnh hưởng đến nguồn cung xăng dầu trên toàn thế giới, trong đó có Việt Nam. Chính vì thế cho nên thời gian xây dựng dự thảo cũng kéo dài.

Tuy nhiên, đến nay thì dự thảo đã đi vào những giai đoạn cuối vì cũng đã qua nhiều lần soạn thảo và được nhiều ý kiến góp ý của các bộ, ngành, cũng như đặc biệt là các doanh nghiệp trong ngành. Chúng tôi cũng rất mong muốn dự thảo sẽ sớm được ban hành và đi vào thực tiễn, để góp phần điều hành mặt hàng xăng dầu một cách ổn định và hiệu quả.

PV. Xin trân trọng cảm ơn ông!

Nguyên Long (thực hiện)