Kỳ 2: Nâng tầm di sản bằng sinh kế: Lời giải cho bài toán phát triển bền vững.

Khi văn hóa trở thành sinh kế giúp người dân sống tốt, bản sắc dân tộc tự khắc tìm thấy động lực nội sinh để khôi phục và trường tồn.  

Măng non nối nghiệp và tín hiệu vui từ cơ sở

Đứng trước làn sóng đô thị hóa mạnh mẽ, giữa muôn vàn áp lực biến đổi của đời sống hiện đại, câu hỏi "Làm sao để giữ ngọn lửa di sản không bị lụi tàn?" không chỉ là trăn trở của những nghệ nhân tâm huyết mà còn là nỗi niềm trăn trở của lãnh đạo các cấp.

Tại các vùng đất có đông đồng bào dân tộc thiểu số của tỉnh như Bom Bo, Tân Hưng, Bù Đăng..., chính quyền và nhân dân địa phương đã chủ động tìm ra câu trả lời bằng những hành động thiết thực.

Tại các thôn, ấp vùng biên, hàng loạt lớp truyền nghề dệt thổ cẩm, kỹ thuật ủ rượu cần men lá rừng chuẩn vị, nghề đan gùi… cùng các câu lạc bộ văn hóa dân gian liên tục ra đời. Đó không chỉ là nơi trao truyền bí quyết của thế hệ đi trước, mà quan trọng hơn là khơi dậy tình yêu di sản trong lòng thế hệ trẻ.

Điểm sáng tiêu biểu là việc thành lập Câu lạc bộ Văn hóa truyền thống X’tiêng xã Tân Hưng với 35 thành viên. Thành viên nhỏ tuổi nhất vừa tròn 9 tuổi- Điểu Duy Thành. Có mặt tại lễ ra mắt, cầm chiếc dùi gõ vào mặt trống to hơn cả cơ thể mình, Duy Thành giữ nhịp cho dàn cồng chiêng với tất cả sự hứng khởi hồn nhiên.

Em bộc bạch rằng bản thân học đánh cồng từ ông ngoại (ông Điểu Thái): "Em thích nghe ặp, tiếng gõ. Mỗi lần gõ phải rõ theo nhịp và phải nghe tiếng thật êm. Khó nhất là đánh trống, khi tập luyện phải tập đều".

Xã Tân Hưng hiện có khoảng 35.900 nhân khẩu, trong đó đồng bào X’tiêng chiếm hơn 30%. Nhận thức rõ giá trị cốt lõi, địa phương đã đưa việc giữ gìn bản sắc văn hóa vào Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã lần thứ nhất, xác định: "Văn hóa chính là động lực quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội và là sức mạnh nội sinh của địa phương".

Ông Mạc Đình Huấn, Bí thư Đảng ủy xã Tân Hưng nhấn mạnh, điều cốt lõi là làm sao khơi dậy được ý thức, nhận thức và trách nhiệm bảo tồn của mỗi người dân trong cộng đồng: "Qua thành viên các câu lạc bộ, các nhóm, các hội sẽ có sự quản lý chặt chẽ hơn, giúp việc bảo tồn, giữ gìn, phát huy đúng định hướng của Đảng, Nhà nước. Từ những hạt nhân này sẽ tạo sức sống trong yêu cầu làm thế nào để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, thành động lực thúc đẩy toàn xã Tân Hưng phát triển ngày càng giàu đẹp, văn minh".

Từ triết lý "di sản sống" đến nhịp thở du lịch cộng đồng

Quan điểm xuyên suốt của Đồng Nai là chuyển từ bảo tồn thụ động sang chủ động, gắn văn hóa với phát triển du lịch trải nghiệm.

Tháng 6 vừa qua đã đánh dấu mốc quan trọng khi Di tích Sóc Bom Bo được xếp hạng Di tích quốc gia. Tại Khu Bảo tồn văn hóa dân tộc X’tiêng Sóc Bom Bo, những câu chuyện lịch sử không còn nằm trên trang sách mà được tái hiện sinh động qua lời kể mộc mạc, qua nhịp cồng chiêng và tiếng chày giã gạo vang vọng núi rừng.

Đồng bào X’tiêng trực tiếp tham gia biểu diễn, giới thiệu các nghề truyền thống như đan gùi, dệt thổ cẩm, nấu rượu cần... Hoạt động này không chỉ phục vụ du khách mà còn tạo ra nguồn thu nhập ổn định, giúp bà con sống được và gắn bó hơn với di sản.

Ông Phạm Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Bom Bo chia sẻ, mỗi năm khu bảo tồn đón hàng chục ngàn lượt khách. Du khách đến Bom Bo thích nhất là được nghe chính người X’tiêng kể câu chuyện của dân tộc mình. Sự mộc mạc, chân thật ấy tạo nên giá trị rất riêng biệt. Để tìm đầu ra bền vững cho sản phẩm đặc trưng, địa phương đang đẩy mạnh quảng bá qua nền tảng số: "Hiện nay chúng tôi có một trang fanpage chuyên quảng bá cho di sản văn hóa và khu bảo tồn mang tên Âm Vang Sóc Bom Bo. Trên trang này, du khách có thể tìm thấy những nét văn hóa tiêu biểu nhất. Đây cũng là kênh kết nối tìm đầu ra cho các sản phẩm di sản. Khi đầu ra nhiều sẽ đảm bảo sinh kế cho nghệ nhân".

Không riêng Bom Bo, nhiều địa phương khác trên địa bàn thành phố cũng tích cực khai thác giá trị di sản phi vật thể như Lễ hội Dua tpeng (Phá bàu) của người Khmer, Lễ hội Sayangva (cúng thần Lúa) của người Chơro... Du khách đến đây không chỉ để thưởng ngoạn cảnh sắc mà còn được hòa mình vào không gian văn hóa đậm đà bản sắc.

Biến di sản thành tài sản, con đường phát triển bền vững

Để "ngọn lửa" di sản không phụt tắt, tinh thần Nghị quyết tiếp tục được Đồng Nai cụ thể hóa bằng các chương trình hành động thiết thực như phát triển các sản phẩm rượu cần, thổ cẩm đạt chuẩn OCOP từ 3–4 sao, đồng thời đưa đặc sản địa phương lên các sàn thương mại điện tử.

Bà Lê Thị Ngọc Loan, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP. Đồng Nai cho biết, bám sát Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị và Kế hoạch 125 của Thành ủy, ngành Văn hóa Đồng Nai đã triển khai đồng bộ các giải pháp chiến lược. Cụ thể, tập trung nguồn lực bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số (X'tiêng, Mạ, Mơ Nông); phục hồi các lễ hội, tri thức dân gian, môn thể thao truyền thống có nguy cơ mai một.

Đẩy mạnh kiểm kê, số hóa dữ liệu về nghệ nhân, lễ hội, thiết chế văn hóa. Từng bước ứng dụng công nghệ 3D, thực tế ảo (VR) và trí tuệ nhân tạo (AI) vào trưng bày, giáo dục và phát triển du lịch thông minh. Phát triển các thiết chế và sản phẩm du lịch gắn liền với đời sống thực tế của đồng bào.

Bà Loan thông tin thêm: "Đối với các địa bàn có điều kiện, nhất là vùng đồng bào X'tiêng, Mạ, M'Nông và các khu vực gắn với danh thắng, làng nghề, lễ hội truyền thống, chúng tôi đang phối hợp xây dựng các sản phẩm du lịch. Hiện chúng tôi đang khảo sát và sắp tới sẽ khảo sát, xây dựng Làng văn hóa du lịch ở Tà Lài. Mô hình này không chỉ bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa bản địa mà còn trực tiếp gắn liền với sinh kế của người dân nơi đây".

Có thể thấy, hành trình nâng tầm di sản bằng sinh kế tại Đồng Nai không chỉ đơn thuần là bài toán bảo tồn văn hóa, mà chính là con đường phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho các vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Sự đồng lòng giữa định hướng chiến lược của chính quyền và sức sống nội sinh trong cộng đồng chính là "chìa khóa vàng" để văn hóa Đồng Nai vừa giữ trọn bản sắc, vừa tự tin bứt phá mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới./.

Thiên Lý/VOV TP.HCM