Diễn đàn năm nay có chủ đề “Từ thể chế đến hành động: Nâng cao năng lực thực thi và kiến tạo phát triển ở địa phương” do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh chủ trì, Học viện Hành chính và Quản trị công tổ chức.

Tại Phiên toàn thể thứ 2, các đại biểu đã làm rõ các điều kiện để cụ thể hóa chính sách, chủ trương và cải cách thể chế thành kết quả phát triển; chia sẻ kinh nghiệm quốc tế về phát triển năng lực lãnh đạo, quản trị và thực thi ở địa phương; thảo luận các giải pháp nâng cao năng lực kiến tạo phát triển của chính quyền địa phương trong bối cảnh chuyển đổi hệ thống và tổ chức mô hình chính quyền địa phương hai cấp ở Việt Nam.

Tham luận với chủ đề “Chính quyền địa phương hai cấp và yêu cầu nâng cao năng lực thực thi, kiến tạo phát triển ở Việt Nam”, TS Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam nêu rõ: Sau hơn một năm triển khai, mô hình cho thấy những kết quả tích cực trong việc giảm cấp trung gian và tăng sự hài lòng của người dân, đồng thời đặt ra yêu cầu chuyển đổi từ quản lý hành chính truyền thống sang quản trị phục vụ, kiến tạo phát triển.

Mô hình chính quyền hai cấp giúp tinh gọn bộ máy, giảm tầng nấc trung gian và hướng tới gần dân hơn. Đẩy mạnh phân quyền theo tinh thần “việc địa phương để địa phương quyết, địa phương thực hiện và chịu trách nhiệm”. Cải cách chế độ công vụ lấy vị trí việc làm làm gốc, thống nhất đội ngũ công chức các cấp và tuyển chọn dựa trên năng lực. Ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số và kết nối dữ liệu liên thông để chuyển đổi phương thức vận hành chính quyền. Xác định 5 nhóm năng lực cơ bản của chính quyền địa phương: Thể chế, Quản trị điều hành, Quản trị công vụ, Nguồn lực và Chuyển đổi số.

TS Trần Anh Tuấn cũng nhấn manh vai trò của Chính phủ chuyển từ 'chèo thuyền' sang 'lái thuyền', tập trung vào hoạch định chính sách thay vì can thiệp vào việc của địa phương. Chính phủ không giải quyết các công việc thuộc thẩm quyền và trách nhiệm của địa phương nhưng có trách nhiệm đồng hành cùng với chính quyền địa phương để kiến tạo hệ sinh thái, tạo không gian phát triển, phát huy tổng hợp các nguồn lực của xã hội. Tuy nhiên, theo TS Trần Anh Tuấn khi triển khai thực hiện, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp ở Việt Nam gặp thách thức về tư duy, nhận thức và việc đảm bảo tính chuyên môn sâu khi bộ máy được tinh gọn theo hướng đa ngành.

(Trong quá trình triển khai vẫn còn một số các thách thức phải vượt qua như là về vấn đề tư duy, nhận thức đúng và đủ về mô hình này. Thế rồi vấn đề về tổ chức thì tinh gọn nhưng mà cần phải đảm bảo được sự hợp lý. Chế độ công vụ công chức thì cần phải tiếp tục cải cách mạnh mẽ hơn, nâng cao năng lực vận hành và quản trị của chính quyền địa phương. Quản trị công vụ phải căn cứ vào chức năng nhiệm vụ của từng đơn vị, từng tổ chức mà đã được Luật hoặc các Nghị định của chính phủ quy định hoặc các quyết định của cấp có thẩm quyền)- TS Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam nêu ý kiến.

Để vận hành hiệu quả mô hình này, TS. Trần Anh Tuấn nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng lực thực thi và kiến tạo phát triển của chính quyền địa phương thông qua năm nhóm năng lực cốt lõi: năng lực thể chế; năng lực quản trị - điều hành; năng lực quản lý công vụ, công chức; năng lực nguồn lực; và năng lực chuyển đổi số. Trong đó, năng lực quản trị, điều hành giữ vai trò quyết định; việc khơi thông, mở rộng nguồn lực là điều kiện tiên quyết; còn chuyển đổi số là công cụ đột phá để tối ưu hóa hiệu quả vận hành. Đồng thời, TS. Trần Anh Tuấn đề xuất Chính phủ cần tập trung vào phân tích chiến lược, hoạch định chính sách thay vì làm thay việc của địa phương. Bên cạnh đó, HĐND các cấp phải đổi mới phương thức giám sát, thực sự trở thành thể chế kiểm soát quyền lực hiệu quả và kiến tạo phát triển, gắn liền với chế độ công vụ theo vị trí việc làm nhằm thu hút, trọng dụng nhân tài phục vụ đất nước.

Tham luận với chủ đề “Phân cấp và trao quyền ở Philippines - Bài học từ 30 năm thực tiễn”, GS.TS. Alex Brillantes, Tổng Thư ký Tổ chức Hành chính các nước miền Đông thế giới (EROPA) chia sẻ kinh nghiệm, những góc nhìn đúc kết từ 30 năm thực tiễn thực thi Luật Chính quyền địa phương của Philippines (1991-2021), đồng thời mở rộng so sánh trong khu vực ASEAN.

GS.TS. Alex Brillantes chỉ ra phân cấp tại Philippines vừa có thành tựu vừa tồn tại hạn chế. Nhờ Luật Chính quyền Địa phương năm 1991, môi trường chính sách thuận lợi đã thúc đẩy năng lực lãnh đạo, sự tham gia của xã hội dân sự và hình thành các mô hình quản trị địa phương xuất sắc (tiêu biểu như Valenzuela, Quezon, Ormoc). Dù vậy, hệ thống vẫn đối mặt với sự thiếu đồng bộ giữa cơ quan trung ương và địa phương, sự phân mảnh thể chế, bất cập trong phân bổ tài chính và năng lực thực thi chưa đồng đều.

Trong khi đó, các nước trong khu vực ASEAN đang áp dụng đa dạng cấp độ phân cấp: Indonesia triển khai mô hình trao quyền mạnh mẽ ("Big Bang"), Cambodia kết hợp giải tản quyền và ủy quyền, còn Thái Lan duy trì sự áp đảo của các cơ quan trung ương giải tản.

Từ thực tiễn này, GS.TS. Alex Brillantes đề xuất khung quản trị cải cách gắn liền với các nguyên tắc của Liên Hợp Quốc (5Es và A: Kinh tế, Hiệu quả, Hiệu lực, Công bằng, Đạo đức và Trách nhiệm giải trình) nhằm hướng tới tầm nhìn quốc gia AmBisyon Natin 2040 và Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs). Các hàm ý chính sách bao gồm: Làm rõ chức năng giữa các cấp, tăng cường cơ chế chuyển giao tài chính dựa trên kết quả, nâng cao năng lực thể chế song song ở cả trung ương lẫn địa phương, đồng thời cân nhắc mô hình liên bang như một bước đi chiến lược nhằm củng cố quyền tự chủ địa phương.

GS.TS. Alex Brillantes chỉ ra rằng sự thành công của cải cách không chỉ nằm ở việc giao quyền mà còn phải đi kèm với nguồn lực tài chính, sự thay đổi tư duy từ trung ương đến địa phương và sự phối hợp tham vấn chặt chẽ để đáp ứng nhu cầu thực tế của người dân:

(Tôi nghĩ rằng vai trò dẫn dắt của chính quyền địa phương có một  ý nghĩa rất là quan trọng, nhưng năng lực của họ, năng lực trong việc huy động nguồn lực cũng như là sử dụng nguồn lực và muốn có được một hệ thống chính quyền địa phương một cách hiệu quả thì không phải chỉ là những chính sách, không phải chỉ là những cơ chế phân quyền, giao thêm trách nhiệm mà chúng ta cần phải có những cơ chế về mặt tài chính hoặc về mặt tài khóa)-GS.TS. Alex Brillantes chia sẻ.

Đại diện Tập đoàn Quản trị Chandler (Singapore), ông Heng Whoo Kiat, Giám đốc phụ trách Dự án Chính phủ trình bày tham luận “Chính phủ kiến tạo phát triển: Từ năng lực quản trị đến kết quả phát triển”. Ông Heng Whoo Kiat khẳng định tầm quan trọng của việc chuyển đổi tư duy quản lý nhà nước: thay vì đong đếm mức độ can thiệp, trọng tâm của một Chính phủ kiến tạo phát triển nằm ở năng lực thực thi hiệu quả để duy trì tăng trưởng. Mối quan hệ mang tính bản chất này được chứng minh trực quan qua công cụ đo lường Thẻ điểm Thành công Chính quyền cấp vùng (RGSS) tại Indonesia, khi kết quả thực tế cho thấy những địa phương tối ưu hóa được bộ máy thiết chế, tài chính và quy trình vận hành sẽ tạo ra bước nhảy vọt trong thu hút đầu tư, bảo đảm an sinh và nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Theo ông Heng Whoo Kiat, để chuyển hóa tiềm năng quản trị thành những kết quả phát triển cụ thể, bộ máy công quyền cần tập trung tái thiết kế quy trình thực thi. Điều này được hiện thực hóa thông qua việc cắt giảm thủ tục hành chính, đẩy mạnh tích hợp nền tảng số và cải tiến chất lượng dịch vụ công tại tuyến đầu - mà điển hình là các mô hình thành công như Trung tâm dịch vụ tập trung ServiceSG của Singapore hay cơ chế cấp phép đầu tư cấp tốc tại Malaysia. Đặc biệt, trước những biến động nhanh chóng của bối cảnh toàn cầu, Chính phủ không thể chỉ dừng lại ở việc tối ưu hóa hiện tại mà phải xây dựng năng lực sẵn sàng cho tương lai dựa trên ba trụ cột: Tiên liệu để rà quét và chủ động phòng ngừa rủi ro, Thích ứng thông qua cơ chế học tập liên tục, và Linh hoạt trong triển khai thử nghiệm các chính sách mới (sandbox).

Tất cả các định hướng và giải pháp trên được tổng hòa một cách hệ thống qua mô hình khung MADE, bao gồm bốn bước tiệm tiến: Map (Nhận diện rõ vai trò, thể chế) - Assess (Đánh giá, đo lường năng lực và rủi ro) - Act & Deliver (Hành động quyết liệt để tạo ra kết quả) - Evolve (Liên tục thích ứng và phát triển). Đây chính là lộ trình khoa học giúp khu vực công không ngừng tự hoàn thiện, khẳng định vai trò bệ đỡ vững chắc cho sự phát triển bền vững của quốc gia.

Tại Phiên toàn thể 2 còn diễn ra tọa đàm bàn tròn “Từ chính sách đến kết quả-các điều kiện kiến tạo phát triển ở địa phương”. Tham gia tọa đàm bàn tròn, các đại biểu đã thảo luận các yếu tố quyết định năng lực kiến tạo phát triển của chính quyền địa phương; chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn trong nước và quốc tế; đề xuất các ưu tiên cải cách nhằm nâng cao năng lực thực thi và tạo giá trị cho người dân, doanh nghiệp và địa phương tại Việt Nam

Sau tọa đàm bàn tròn, các đại biểu cùng nhau bước vào vòng Đối thoại chính sách với chủ đề “Nền hành chính sẵn sàng trước AI-xây dựng nền quản trị bao trùm, có trách nhiệm giải trình và có năng lực dự báo; và tọa đàm “AI, dữ liệu và tương lao của nền công vụ”.

Ngày mai (6/11), Diễn đàn quốc tế thường niên về Quản trị công năm 2026 với chủ để “Quản trị bao trùm trong kỷ nguyên phát triển mới: Chuyển đổi hệ thống, đổi mới sáng tạo và chính phủ sẵn sàng trước tương lai” tiếp tục diễn ra với các Phiên và Tọa đàm chuyên đề./.

Hà Nam-VOV1