Sắp xếp trường học: Khi hiệu trưởng trở lại bục giảng

Trong bài 1, chúng tôi đã đề cập đến câu chuyện sắp xếp trường học theo hướng tinh gọn bộ máy nhưng không gộp trường bằng mọi giá. Thế nhưng, đằng sau những thay đổi về mô hình tổ chức là câu chuyện của hàng chục nghìn hiệu trưởng, hiệu phó và cán bộ quản lý giáo dục.

Sau nhiều năm gắn bó với công việc điều hành nhà trường, không ít người đang tự hỏi liệu ngày mai họ sẽ tiếp tục làm công tác quản lý hay trở lại bục giảng. Đó không chỉ là sự thay đổi về vị trí công tác, mà còn là thử thách về năng lực thích ứng trong một môi trường giáo dục đang chuyển động rất nhanh. Phóng viên Lê Thu và Minh Hường đề cập nội dung này.

Từ nhiều năm nay, công việc của một hiệu trưởng hay hiệu phó chủ yếu gắn với những cuộc họp, những bản kế hoạch, những báo cáo chuyên môn và công tác điều hành nhà trường. Thế nhưng giờ đây, nhiều người lại phải nghĩ đến một khả năng khác: trở lại lớp học, đứng trước bảng đen và bắt đầu lại công việc của một giáo viên.

Những thay đổi ấy đang tạo ra không ít tâm tư trong đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục. Bà Nguyễn Ngọc Hà, Phó hiệu trưởng trường trung học cơ sở Thăng Long, Hà Nội chia sẻ: "Sẽ có những tâm tư. Với những người mới nhận công việc quản lý, chưa dứt ra khỏi vai giáo viên của mình vẫn có thể đi dạy khi mà xuống nhận tiếp của phần công tác cũng không có vấn đề gì cả. Nhưng mà cũng khá nhiều tâm tư tình cảm của nhiều người đã ở trong công tác quản lý khá lâu, đã rời xa bục giảng, mặc dù là cũng có làm chuyên môn nhưng mà mang tính chất là quản lý và bao quát, chưa quay trở lại mà nhất là với cái chương trình mới cũng lại là một sự làm quen"

Những tâm tư mà bà Nguyễn Ngọc Hà vừa chia sẻ có lẽ không phải tâm trạng riêng của một vài cán bộ quản lý. Sau nhiều năm gắn bó với công việc quản lý, nhiều người đang đứng trước một ngã rẽ nghề nghiệp mà chính họ cũng chưa từng nghĩ tới.

Theo tính toán của Bộ Giáo dục và Đào tạo, hơn 20.000 cán bộ quản lý sẽ được điều chuyển, sắp xếp lại, trong đó khoảng 11.000 người sẽ được bố trí trực tiếp đứng lớp. Điều này được kỳ vọng sẽ góp phần giải quyết từ 20% đến 30% tình trạng thiếu giáo viên hiện nay. Ông Vũ Minh Đức, Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục, cho biết: "Bố trí lại lực lượng nhân lực ở trong các nhà trường theo hướng là giảm biên chế quản lý giáo dục và tăng biên chế trực tiếp đứng lớp. Trong đó thì cán bộ quản lý thì mỗi một trường mới sẽ có một hiệu trưởng và có các hiệu phó để phụ trách ở các cơ sở của trường. Với bố trí như vậy cùng với cái việc điều chuyển sắp xếp lại hệ thống lực lượng giáo viên thì sẽ có một lượng cán bộ quản lý được chuyển xuống để làm giáo viên trực tiếp đứng lớp. Theo con số thống kê của Bộ thì hiện nay toàn quốc thì có khoảng là 98.000 cán bộ quản lý giáo dục. Bộ dự kiến là sẽ có thể giải quyết được khoảng độ 20 đến 25% tối đa là 30% số lượng giáo viên còn thiếu hiện nay so với quy định"

Nếu nhìn ở góc độ quản lý, đây có thể là một lời giải cho bài toán thiếu giáo viên đã kéo dài nhiều năm qua. Nhưng nhìn ở góc độ con người, đó lại là một thách thức không hề nhỏ. Bởi phía sau những con số thống kê là cả một thế hệ cán bộ quản lý đã quen với công việc điều hành, lập kế hoạch, kiểm tra và giám sát chuyên môn. Trong khi đó, giáo dục lại đang thay đổi từng ngày. Chương trình mới, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI), giáo dục STEM, phương pháp dạy học tích hợp và yêu cầu ngày càng cao về năng lực ngoại ngữ đang tạo ra những đòi hỏi rất khác so với trước đây.

Theo PGS TS Đặng Thị Thanh Huyền, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý giáo dục, đây sẽ là một thách thức không nhỏ: "Một hiệu trưởng lâu nay làm những công việc của một người quản lý và dạy có hai tiết một tuần thôi. Thế thì người ta trước đây có thể là giáo viên rất rất giỏi về toán, về về ngữ văn đấy, về các môn chuyên môn nhưng mà lâu lắm rồi người ta không làm các việc đó. Đấy chúng ta biết rồi để lâu mà không mài dũa thì nó cũng cùn đi thôi. Và nếu mà để họ sang đi dậy là một cái thách thức vô cùng khó khăn với rất nhiều người. Chắc là phải bồi dưỡng một cách bài bản chứ không phải là bồi dưỡng vài ngày đâu"

Điều đó cũng cho thấy, để một hiệu trưởng hay hiệu phó có thể trở lại bục giảng, việc điều chuyển nhân sự thôi là chưa đủ. Quan trọng hơn là phải có một lộ trình bồi dưỡng phù hợp, giúp họ cập nhật kiến thức, làm quen với công nghệ và từng bước thích nghi với môi trường giảng dạy hiện đại.

Tuy nhiên, những thay đổi ấy không chỉ diễn ra đối với đội ngũ hiệu trưởng và hiệu phó. Kế toán, văn thư, thủ quỹ cùng nhiều nhân viên trường học khác cũng sẽ phải thích nghi với mô hình vận hành mới. Điều này đặt ra một yêu cầu quan trọng: tinh giản bộ máy, nhưng không được làm suy giảm những điều kiện tối thiểu để bảo đảm hoạt động của nhà trường. Theo ông Nguyễn Minh Sơn, nguyên Hiệu trưởng Trường THPT Tạ Văn Bửu, Thành phố Hồ Chí Minh, tinh giản bộ máy không đồng nghĩa với việc cắt giảm cơ học mọi vị trí việc làm. Bởi dù mô hình quản lý có thay đổi, mỗi điểm trường vẫn cần được đảm bảo những điều kiện tối thiểu để duy trì hoạt động dạy và học: "Dư ra những cái người trong ban giám hiệu thì họ trở về giảng dạy. Kế toán văn thư thủ quỷ cũng có tin giảng, ví dụ như ba bốn điểm trường nhưng họ cần một cái cái nhân sự đó thôi. nhưng mà cái số nhân sự phải giữ lại đó là phụ trách y tế, bảo vệ, nhân viên phục vụ vệ sinh… thì mỗi điểm trường là đ phải có để đó chứ mình không thể nhập các cái trường lại. Mình chỉ có một cái phòng y tế ở cái điểm chính còn mấy điểm kia không có thì không được"

Không chỉ thay đổi về nhân sự, các nhà trường cũng sẽ phải thích nghi với một mô hình quản trị hoàn toàn mới. Khi quy mô trường học lớn hơn, số lượng học sinh đông hơn, địa bàn quản lý rộng hơn, việc điều hành nhà trường theo lối quản lý truyền thống sẽ không còn phù hợp. Đây cũng là lúc yêu cầu về năng lực quản trị hiện đại được đặt ra rõ ràng hơn bao giờ hết.

Theo ông Vũ Minh Đức, Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục đây là thời điểm để chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị nhà trường hiện đại, lấy cơ sở dữ liệu làm nền tảng, lấy sự phân quyền làm động lực và lấy chất lượng giáo dục làm mục tiêu: "Trước hết là phải chuyển từ cái tư duy quản lý hành chính đơn thuần sang quản trị trường học. Nhà trường cần phải phân cấp mạnh mẽ giữa hiệu trưởng với các đồng chí phó hiệu trưởng các khối trưởng và các tổ trưởng chuyên môn để làm sao cái việc điều hành nó thuận lợi nhất và nó thông suốt. Cái thứ ba là phải chuyển đổi số một cách mạnh mẽ, trong đó là quản trị nhà trường dựa trên cái cơ sở các cái dữ liệu thực. Và cái thứ tư là sự đồng thuận thống nhất trong nhà trường. Lãnh đạo nhà trường cần phải quan tâm xây dựng mô hình nhà trường với một cái văn hóa là đồng thuận thống nhất vì vì mục tiêu chung là phát triển nhà trường và vì chất lượng giáo dục, vì quyền lợi học tập của học sinh"

Sắp xếp lại trường học không chỉ là bài toán giảm đầu mối hay tổ chức lại bộ máy, mà còn là câu chuyện về những con người đứng trước bước ngoặt nghề nghiệp. Đằng sau mỗi quyết định sáp nhập hay tinh gọn là những băn khoăn rất đời thường: tiếp tục làm công tác quản lý, trở lại bục giảng hay bắt đầu một hành trình mới.

Trong bối cảnh giáo dục đang không ngừng đổi mới, điều quyết định không nằm ở chức danh hay vị trí, mà ở năng lực thích ứng và tiếp tục cống hiến. Bởi cuối cùng, thành công của một cuộc cải tổ không chỉ được đo bằng số lượng đầu mối được tinh gọn, mà còn bằng việc đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý có thể đồng hành, phát huy giá trị của mình trong một hệ thống giáo dục hiệu quả hơn./.