Sắp xếp trường học: Giảm đầu mối, không gộp trường bằng mọi giá

Chỉ còn chưa đầy một tháng nữa, hàng nghìn trường học trên cả nước sẽ bước vào cuộc thay đổi lớn nhất trong nhiều năm trở lại đây. Không chỉ bộ máy quản lý hay địa giới hành chính thay đổi, mà cách thức vận hành của cả hệ thống giáo dục cũng đang được thiết kế lại. Từ đồng bằng đến miền núi, từ vùng sâu, vùng xa đến các đô thị lớn, việc sắp xếp trường học đang được triển khai với một yêu cầu xuyên suốt: tinh gọn bộ máy nhưng không làm suy giảm chất lượng giáo dục.

Thế nhưng, giảm đầu mối có đồng nghĩa với việc gộp trường bằng mọi giá? Và làm thế nào để những ngôi trường sau sắp xếp không chỉ lớn hơn về quy mô, mà còn vận hành hiệu quả hơn?

Quảng Ninh là một trong những địa phương đi đầu trong tổ chức lại hệ thống trường học sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã. Đến tháng 10/2025, toàn tỉnh đã giảm được 280 đầu mối đơn vị sự nghiệp công lập, tương đương gần 50% số cơ sở giáo dục. Năm 2026, địa phương này chủ trương giữ ổn định quy mô trường lớp, tập trung nâng cao chất lượng giáo dục và tiếp tục rà soát để hoàn thiện mô hình mới.

Theo ông Nguyễn Việt Dũng, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Quảng Ninh, để quá trình này diễn ra nhanh chóng và hiệu quả, vai trò của chính quyền địa phương là yếu tố quyết định: "Sự quyết liệt ngay từ lãnh đạo cao nhất của tỉnh, từ đồng chí Bí thư Tỉnh ủy đến Ủy ban nhân tỉnh và sau đó thì đối với trường phổ thông cơ sở, phổ thông, trường tiểu học thì chúng tôi có quan điểm chỉ đạo là Bí thư, Chủ tịch các xã phải là người chịu trách nhiệm việc sắp xếp này và đưa ra chỉ tiêu giảm 50%. Quá trình vừa làm, vừa rà soát và những đề án xây dựng từ cấp xã trở lên thì sẽ do các phòng chuyên môn của Sở gồm có Phòng Kế hoạch tài chính và Phòng Tổ chức cán bộ sẽ là cơ quan thẩm định để rà soát. Những trường hợp mà không đủ yêu cầu thì sẽ yêu cầu địa phương sắp xếp lại"

Kinh nghiệm từ Quảng Ninh cho thấy, để một đề án đi vào đời sống, sự quyết liệt của chính quyền là điều kiện cần, nhưng sự đồng thuận của đội ngũ nhà giáo mới là yếu tố quyết định. Bởi phía sau mỗi quyết định sắp xếp là những thay đổi trực tiếp liên quan đến giáo viên, học sinh và phụ huynh.

Tại Phú Thọ, địa phương đang xây dựng phương án giảm 631 cơ sở giáo dục công lập, tương đương khoảng 34% tổng số trường học hiện có, công tác tư tưởng được xem là một trong những yếu tố quan trọng nhất để quá trình sắp xếp diễn ra thuận lợi. Bà Trần Thị Minh Huệ, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Yên Luật, xã Vĩnh Chân, tỉnh Phú Thọ, chia sẻ: "Tất cả các thầy cô giáo cũng đều có niềm tin và cũng rất vững vàng trong một tâm thế là sẵn sàng. Đối với lãnh đạo của nhà trường, đặc biệt là Ban giám hiệu thì chúng tôi cũng sẵn sàng nhận nhiệm vụ khi được sắp xếp"

Tuy nhiên, đồng thuận thôi là chưa đủ. Mỗi địa phương lại phải tìm ra một cách làm phù hợp với điều kiện thực tế của mình. Trong phương án đang được lấy ý kiến, Ninh Bình đặt mục tiêu giảm khoảng 50% đầu mối cơ sở giáo dục công lập so với thời điểm trước ngày 1/7/2025. Tuy nhiên, thay vì cắt giảm đồng loạt, địa phương này lựa chọn phương án tổ chức lại các trường mầm non, tiểu học và THCS theo mô hình trường chính và điểm trường; ưu tiên sáp nhập các trường cùng cấp học có quy mô nhỏ và nằm trên địa bàn liền kề. Riêng với bậc THPT, toàn bộ 92 trường hiện có vẫn được giữ nguyên. Ông Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Ninh Bình, cho biết: "Sở đã tham mưu, Thường vụ Tỉnh ủy đã có kết luận giao cho Sở Giáo dục và Đào tạo xây dựng đề án phổ cập trung học phổ thông. Trong đề án thì cho phép mở rộng thêm trường trung học phổ thông và thêm các điểm trường của trường trung học phổ thông và đặc biệt là thêm nhiều lớp ở trong trường trung học phổ thông đang có. Ninh Bình thì có một cái đặc thù sang năm là học sinh tăng đột biến, năm nay là xấp xỉ 60.000, thì sang năm của tỉnh là 77.600 học sinh, như vậy tăng rất lớn và khả năng chỉ đáp ứng được 52% công lập, cho nên là tỉnh cũng cho xây dựng đề án để mở rộng và phổ cập"

Nếu Quảng Ninh ưu tiên sự quyết liệt, Ninh Bình lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt theo đặc thù địa phương, thì TP Hồ Chí Minh lại đi theo hướng thận trọng hơn, triển khai từng bước để đánh giá hiệu quả trước khi nhân rộng. Ngành giáo dục thành phố ưu tiên sáp nhập các trường cùng cấp học hoặc nằm trên địa bàn liền kề nhằm sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực hiện có. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, việc triển khai cần được thực hiện từng bước, bởi không phải địa phương nào cũng có điều kiện tương đồng về quy mô dân số, mật độ trường lớp và hạ tầng giao thông.

Theo TS Huỳnh Công Minh, nguyên Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Thành phố Hồ Chí Minh, việc triển khai cần được thực hiện theo từng bước, có đánh giá, điều chỉnh và rút kinh nghiệm trước khi nhân rộng: "Mình có thể chọn một cái điểm cụ thể nào đó và nếu mà như mình gấp quá thì mình làm học kỳ chứ không nhất thiết phải 1 năm, nhưng mà phải thí điểm. Thì thí điểm như vậy thì ví dụ như cái quy mô của trường mình là bao nhiêu lớp, bao nhiêu học sinh thì bao nhiêu quản lý đó có thể là kham nổi công việc đó một cách khả thi"

Nhưng giảm đầu mối mới chỉ là phần dễ nhìn thấy nhất. Bài toán khó hơn nằm ở cách vận hành những ngôi trường mới. Khi quy mô trường lớp lớn hơn, địa bàn quản lý rộng hơn và số lượng học sinh đông hơn, câu hỏi đặt ra không còn là sáp nhập như thế nào, mà là quản trị ra sao.

Theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, việc rà soát, sắp xếp phải hoàn thành trước ngày 30/8, với mục tiêu giảm tối thiểu 30% đầu mối cơ sở giáo dục công lập. Tuy nhiên, ngành giáo dục nhiều lần nhấn mạnh rằng tinh gọn bộ máy không đồng nghĩa với việc sáp nhập cơ học. Ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông, Bộ Giáo dục và Đào tạo, cho rằng quá trình này phải bám sát các quy chuẩn của ngành: "Khi chúng ta thực hiện một cách đồng loạt là giảm 50% số trường trên một đơn vị hành chính thì nó dẫn đến câu chuyện là có những trường lên đến 90 lớp và có rất nhiều trường đã gộp từ tiểu học, trung học cơ sở liên cấp và vượt quá lớp quy định. Đề nghị các địa phương phải bám rất là sát các cái chỉ đạo của trung ương và khi có phương án sát nhập thì phải thực hiện đảm bảo theo các cái quy định quy chuẩn của ngành để đây là cái tiền đề để triển khai các cái hoạt động giáo dục một cách bài bản"

Sau tất cả những tranh luận về việc giữ trường hay gộp trường, điều quan trọng nhất vẫn là chất lượng của hệ thống giáo dục sau sắp xếp. Bởi trường học không đơn thuần là một đơn vị hành chính, mà là nơi diễn ra quá trình dạy và học. Theo PGS, TS Đặng Thị Thanh Huyền, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý giáo dục, quá trình sắp xếp chỉ thực sự thành công khi người học được đặt ở vị trí trung tâm và mô hình quản trị được thiết kế phù hợp với đặc thù của từng địa phương: "Có ba nguyên tắc mà mình không thể bỏ qua: Một là phải lấy người học làm đầu. Nghĩa là mọi phương án sắp xếp phải trả lời được câu hỏi là sắp xếp như thế này học sinh đi học có thuận lợi hơn không? giáo viên dạy có tốt hơn không? Thứ hai là phải tôn trọng đặc thù các địa phương. Mỗi một địa phương có một đặc thù thì mình phải tôn trọng đặc thù địa phương. Và thứ ba là sáp nhập phải đi đôi với đổi mới quản trị"

Đây có lẽ là cuộc tái cấu trúc lớn nhất của ngành giáo dục trong nhiều năm trở lại đây. Nhưng thành công của quá trình này sẽ không được đo bằng số lượng trường học giảm đi, mà bằng việc học sinh có được học tập thuận lợi hơn hay không, giáo viên có được tạo điều kiện để phát huy năng lực hay không, và các nhà trường có vận hành hiệu quả hơn hay không. Bởi suy cho cùng, tinh gọn bộ máy không phải là đích đến. Đích đến cuối cùng vẫn là chất lượng giáo dục. Mời quý vị đón nghe bài 2, với nhan đề: “Sắp xếp trường học: Khi hiệu trưởng trở lại bục giảng”.