"Cuộc đua" tính bằng giờ

Tình hình bệnh não mô cầu tại khu vực phía Nam đang có xu hướng gia tăng. Theo thống kê của Viện Pasteur TP.HCM, từ đầu năm đến hết ngày 17/10/2026, khu vực phía Nam ghi nhận 42 ca mắc, trong đó có 7 trường hợp tử vong. Đáng chú ý, khoảng 94% trường hợp nhiễm vi khuẩn não mô cầu nhóm B.

Tại TP.HCM, từ ngày 14 đến 20/10, ngành y tế ghi nhận 5 ca mắc, đều là học sinh, gồm 4 trường hợp tại Trường THCS Hai Bà Trưng (xã Hiệp Phước) và một trường hợp tại Trường TH-THCS-THPT Ngô Thời Nhiệm (phường Bình Dương). Trong chùm ca bệnh tại xã Hiệp Phước có một học sinh tử vong. Tại Cà Mau, hai phụ nữ trưởng thành, 33 và 46 tuổi, cũng tử vong do nhiễm não mô cầu, cho thấy bệnh có thể xảy ra ở nhiều lứa tuổi.

TS.BS Hồ Đặng Trung Nghĩa, Trưởng khoa Nhiễm Việt - Anh, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM, cho biết bệnh não mô cầu thường biểu hiện ở hai thể chính là nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não, đôi khi xuất hiện đồng thời. Bệnh có thể diễn tiến nhanh trong vòng 24 giờ, khiến việc nhận biết và điều trị sớm có ý nghĩa quan trọng.

Trong khoảng 6 giờ đầu, người bệnh thường có các triệu chứng như sốt cao, đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn, chán ăn, dễ nhầm với cảm cúm thông thường. Từ những giờ tiếp theo, bệnh có thể chuyển nặng với các biểu hiện như chân tay lạnh, da đổi màu, mạch yếu, đau nhức, đặc biệt ở hai chân:

“Từ 6-12 tiếng, một số trẻ có những xuất huyết trên da, li ti nhỏ bằng đầu kim thôi. Tuy nhiên lan rất nhanh, chỉ trong vài giờ thì lan nhanh thành những mảng lớn. Nếu không được đến bệnh viện thì sau giờ thứ 12, trẻ bắt đầu sốc, trụy mạch, biểu hiện hôn mê của viêm màng não, nếu không cấp cứu kịp thời, người bệnh có thể suy đa tạng và tử vong trong thời gian ngắn”.

Mối nguy từ "người lành mang trùng"

BS.CKII Nguyễn Huân, Phó Trưởng Phòng khám đa khoa, chuyên khoa thuộc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM (HCDC) cho biết, vi khuẩn não mô cầu có thể tồn tại ở vùng hầu họng của người khỏe mạnh mà không gây triệu chứng. Đây là tình trạng được gọi là “người lành mang trùng”. Theo số liệu dịch tễ được ông dẫn, khoảng 15-20% người bình thường có thể mang vi khuẩn này trong vùng hầu họng.

Vi khuẩn lây từ người sang người chủ yếu qua giọt bắn và dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần, chẳng hạn lúc nói chuyện, ho hoặc hắt hơi. Vì vậy, những nơi tập trung đông người, không gian kín và thiếu thông thoáng như lớp học, văn phòng có thể tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn lây truyền.

Người mang vi khuẩn dù không có biểu hiện bệnh vẫn có thể truyền mầm bệnh cho người khác khi tiếp xúc gần. Do đó, nguy cơ lây nhiễm không chỉ xuất hiện trong trường học mà còn có thể xảy ra ở gia đình và cộng đồng. Người dân cần hạn chế dùng chung ly, ống hút, khăn mặt và đồ dùng cá nhân; đồng thời giữ vệ sinh cá nhân, che miệng khi ho hoặc hắt hơi:

“Có thể dùng dung dịch sát khuẩn vùng hầu họng để bớt vi khuẩn vùng hầu họng do cả ngày mình đi ra ngoài tiếp xúc. Trong nhà phải vệ sinh sạch sẽ các vật dụng hay tiếp xúc như cánh cửa, mặt bàn, mặt sàn. Không nên mở máy lạnh thường xuyên liên tục trong 24 giờ”.

PGS.TS.BS Nguyễn Vũ Thượng, Phó Viện trưởng Viện Pasteur TP.HCM, cho biết trước đây khu vực phía Nam thường ghi nhận dưới 10 ca não mô cầu mỗi năm. Tuy nhiên, từ năm 2024 đến nay, số ca mắc có xu hướng tăng. Tỷ lệ mắc hiện khoảng 1,5 trường hợp trên một triệu dân. Dù mức này vẫn thấp so với một số khu vực trên thế giới, bệnh vẫn cần được giám sát chặt chẽ do có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng nặng.

Theo TS Vũ Thượng, nguy cơ mắc bệnh chịu tác động của nhiều yếu tố, gồm thời tiết nóng, khô; môi trường sống, làm việc đông đúc, chật hẹp, ô nhiễm; và tình trạng sức khỏe của mỗi người. Những trường hợp suy giảm miễn dịch, mắc HIV, không có hoặc suy giảm chức năng lách, hay đang nhiễm virus đường hô hấp có thể có nguy cơ cao hơn.

Để kiểm soát bệnh, ngành y tế cần tăng cường giám sát, phát hiện sớm và xử lý kịp thời các ca mắc. Người tiếp xúc gần với bệnh nhân cần được đánh giá nguy cơ, theo dõi sức khỏe và sử dụng kháng sinh dự phòng theo chỉ định của cơ quan y tế.

Về tiêm chủng, PGS.TS.BS Nguyễn Vũ Thượng lưu ý vi khuẩn não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh khác nhau. Việc mắc bệnh do một nhóm không đồng nghĩa có miễn dịch bảo vệ trước tất cả các nhóm còn lại:

“Người dân cần đến cơ sở y tế để được tư vấn loại vaccine phù hợp chứ không phải tự mình chỉ định loại vắc xin nào. Đặc biệt, người đã tiêm vaccine nhưng tiếp xúc gần với ca bệnh vẫn cần thực hiện các biện pháp dự phòng theo hướng dẫn y tế, theo dõi ít nhất 10 ngày, cũng phải điều trị kháng sinh dự phòng”.

Kim Dung/VOV - TPHCM