Việt Nam đứng trước nhiều cơ hội tại APEC 2027

Nhiều thách thức mới với APEC

Theo Giáo sư, đâu là những cải cách cấp thiết nhất mà APEC cần thực hiện hiện nay để thích ứng với những thay đổi của tình hình thế giới?

GS. Vương Văn: Trong năm nay, Viện Nghiên cứu của chúng tôi đã công bố một số báo cáo nghiên cứu về APEC. Trong các báo cáo này, chúng tôi phân tích một cách có hệ thống những thách thức mang tính cấu trúc mà hợp tác kinh tế khu vực châu Á - Thái Bình Dương đang phải đối mặt.

Thứ nhất, bản thân APEC đang dần mất đi động lực phát triển. Trong hơn ba thập kỷ qua, với động lực từ các Mục tiêu Bogor về tự do hóa thương mại và đầu tư, APEC đã góp phần đưa châu Á - Thái Bình Dương trở thành khu vực kinh tế năng động nhất thế giới. Tổng sản phẩm quốc nội của 21 nền kinh tế thành viên hiện chiếm hơn 60% GDP toàn cầu. Tuy nhiên, kể từ khi thời hạn thực hiện các Mục tiêu Bogor kết thúc vào năm 2020, APEC ở một mức độ nhất định nào đó, đã trở thành một diễn đàn thiên về thảo luận hơn là hành động, trong khi những kết quả thực chất còn hạn chế. Các quy tắc chủ yếu mang tính tự nguyện và những cam kết chưa đủ mạnh. Theo tôi, đây chính là vấn đề mang tính cấu trúc lớn nhất của APEC.

Thứ hai, những nguy cơ từ cạnh tranh địa chính trị. Trong nhiều thập kỷ qua, sự thịnh vượng của châu Á - Thái Bình Dương được xây dựng trên nền tảng gắn kết, đồng thời thúc đẩy hợp tác cởi mở. Nếu những nguyên tắc này bị thay đổi và các quốc gia bị buộc phải lựa chọn, nền tảng căn bản tạo nên sự thịnh vượng của khu vực sẽ bị xói mòn.

Thứ ba, khoảng cách phát triển đang có nguy cơ gia tăng trở lại trong kỷ nguyên công nghệ mới. Trong những lĩnh vực phát triển mới như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi xanh, khoảng cách giữa các nền kinh tế phát triển và đang phát triển đang có xu hướng nới rộng thay vì thu hẹp. Nếu vấn đề này không được giải quyết, mục tiêu xây dựng một cộng đồng châu Á - Thái Bình Dương sẽ khó có thể trở thành hiện thực.

“Theo tôi, APEC cần chuyển từ một diễn đàn đề xuất sáng kiến sang một diễn đàn hành động thực chất.”GS. VƯƠNG VĂN

“Tóm lại, APEC đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng. Cải cách không có nghĩa là xây dựng lại tổ chức từ đầu, mà là trở về với sứ mệnh ban đầu, để APEC một lần nữa trở thành kênh hợp tác khu vực mở chủ đạo, thay vì chỉ đóng vai trò quan sát bên lề.”GS. VƯƠNG VĂN

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu đối mặt với nhiều bất ổn, chủ nghĩa bảo hộ gia tăng và chuỗi cung ứng ngày càng dễ bị tổn thương, theo Giáo sư, thông điệp quan trọng nhất mà Trung Quốc, với tư cách nước chủ nhà APEC 2026, muốn gửi tới khu vực là gì?

GS. Vương Văn: Đây là một câu hỏi rất hay và đi thẳng vào trọng tâm của vấn đề. Hiện nay, châu Á - Thái Bình Dương đang phải đối mặt với tình trạng bất ổn thương mại gia tăng, chủ nghĩa bảo hộ ngày càng mạnh và các chuỗi cung ứng trở nên mong manh hơn.

Với vai trò chủ nhà APEC 2026, theo tôi, thông điệp cốt lõi mà Trung Quốc muốn truyền tải có thể được khái quát trong một câu: Châu Á - Thái Bình Dương phải tiếp tục kiên định con đường hợp tác mở cửa, tuyệt đối không quay trở lại con đường khép kín.

“Thông điệp này bao hàm ba nội dung chính. Thứ nhất, mở cửa là huyết mạch phát triển của châu Á - Thái Bình Dương và không thể đánh mất. Tại sao khu vực này có thể trở thành một trong những động lực quan trọng nhất của kinh tế thế giới? Câu trả lời không nằm ở việc đóng cửa thị trường, mà chính ở việc các nền kinh tế mở cửa với nhau và trở thành thị trường của nhau. Trong năm nay, Trung Quốc tiếp tục cắt giảm thuế quan và mở rộng thị trường đối với các nước kém phát triển nhất cũng như các đối tác châu Á. Thông qua APEC, chúng tôi muốn gửi đi thông điệp rằng ngọn cờ thương mại tự do tại châu Á - Thái Bình Dương vẫn sẽ tiếp tục được nêu cao.”GS. VƯƠNG VĂN

Thứ hai, chuỗi cung ứng phải được duy trì ổn định. Quan điểm của Trung Quốc là các chuỗi sản xuất và cung ứng công nghiệp phải được coi là tài sản chung. Những chuỗi liên kết này cần được duy trì và củng cố, thay vì bị chia cắt hoặc làm suy yếu. Trung Quốc là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất công nghiệp của khu vực. Chúng tôi mong muốn tiếp tục là một nhà cung ứng ổn định và đáng tin cậy cho APEC.

Thứ ba, Trung Quốc mong muốn tiếp tục đóng vai trò là một thị trường lớn của châu Á - Thái Bình Dương. Sự thịnh vượng trong tương lai của khu vực phải dựa trên việc mở rộng thị trường giữa chính các nền kinh tế trong khu vực, thúc đẩy nhu cầu nội khối. Với dân số 1,4 tỷ người và hơn 400 triệu người thuộc nhóm thu nhập trung bình, Trung Quốc đang từng bước chuyển mình từ vị thế "công xưởng của thế giới" sang "thị trường của thế giới".

Câu chuyện của Thâm Quyến cho thấy Trung Quốc sẽ tiếp tục kiên định con đường mở cửa và hội nhập.

Theo Giáo sư, APEC cần làm gì để tận dụng hiệu quả trí tuệ nhân tạo và kinh tế số nhằm thúc đẩy thịnh vượng chung, đồng thời không làm gia tăng khoảng cách phát triển giữa các nền kinh tế thành viên?

GS. Vương Văn: Đây là một câu hỏi rất thời sự. Trí tuệ nhân tạo và kinh tế số đang trở thành động lực trung tâm của đổi mới sáng tạo, đồng thời cũng là một trong ba ưu tiên của APEC trong năm nay.

Tuy nhiên, đây là “con dao hai lưỡi”. Nếu được khai thác hiệu quả, AI và kinh tế số có thể tạo cơ hội cho những nền kinh tế đi sau thực hiện bước phát triển nhảy vọt. Ngược lại, nếu không được quản lý và sử dụng phù hợp, những công nghệ này có thể làm gia tăng khoảng cách số và khoảng cách phát triển.

Theo tôi, APEC cần tập trung vào ba vấn đề. Thứ nhất, phải ưu tiên tăng cường kết nối số. Kinh tế số chỉ có thể phát triển trên nền tảng hạ tầng kết nối đồng bộ. Tuy nhiên, hiện nay nhiều nền kinh tế đang phát triển vẫn thiếu những điều kiện cơ bản như mạng băng thông rộng, trung tâm dữ liệu và hạ tầng thanh toán số. APEC cần đi đầu trong việc triển khai những dự án kết nối số quy mô vừa và nhỏ nhưng mang lại hiệu quả thiết thực, trước hết hỗ trợ các nền kinh tế kém phát triển xây dựng hạ tầng số cơ bản. Có thể hình dung rằng, khi những "con đường số" được xây dựng, các phương tiện mới có thể vận hành trên đó.

Thứ hai, nâng cao năng lực phải trở thành một nhiệm vụ cụ thể và có tính ràng buộc về kết quả. Phát triển trí tuệ nhân tạo không chỉ đơn thuần là cung cấp các công cụ hay nền tảng công nghệ. Điều quan trọng hơn là phải có nguồn nhân lực, đội ngũ chuyên gia và những ứng dụng phù hợp với thực tiễn. APEC cần xây dựng các chương trình đào tạo về công nghệ số và AI dành cho các nền kinh tế đang phát triển, giúp họ đào tạo đội ngũ kỹ sư, chuyên gia và nhà hoạch định chính sách của chính mình. Đồng thời, cần hỗ trợ ứng dụng AI vào những lĩnh vực thiết yếu như nông nghiệp, y tế và giáo dục, nơi công nghệ có thể mang lại lợi ích trực tiếp cho người dân. Mục tiêu là để các nền kinh tế đang phát triển thực sự tham gia và hưởng lợi từ tiến bộ công nghệ, thay vì mãi đứng ngoài cuộc.

Thứ ba, và cũng là vấn đề quan trọng nhất, các quy tắc quản trị phải bảo đảm tính công bằng. APEC cần thúc đẩy xây dựng những quy tắc quản trị số mà các nền kinh tế đang phát triển cũng có thể tham gia xây dựng và thụ hưởng lợi ích. Những quy tắc đó cần quan tâm đến việc quản lý dòng chảy dữ liệu, tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia kinh tế số, cũng như thúc đẩy ứng dụng AI trong đời sống người dân và các dịch vụ công, thay vì đặt trọng tâm vào các rào cản quản lý hay chủ nghĩa bảo hộ kỹ thuật số.

Tóm lại, AI và kinh tế số không được trở thành đặc quyền của một nhóm nhỏ các nền kinh tế phát triển. Đó phải là chuyến tàu tốc hành của cả khu vực, nơi mọi thành viên đều có cơ hội bước lên. Nhiệm vụ của APEC là bảo đảm cánh cửa tham gia chuyến tàu ấy luôn rộng mở đối với các nền kinh tế đang phát triển.

Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội quan trọng

Việt Nam sẽ đăng cai Năm APEC 2027. Giáo sư có những khuyến nghị gì để Việt Nam thúc đẩy hiệu quả chương trình cải cách của APEC, đồng thời tạo được dấu ấn riêng trong năm đăng cai?

GS. Vương Văn: Tôi đã có dịp đến thăm Việt Nam nhiều lần và luôn dành tình cảm tốt đẹp cho đất nước các bạn. Năm tới, Việt Nam sẽ đảm nhiệm vai trò chủ nhà APEC. Đây là thời điểm Việt Nam thu hút sự chú ý của quốc tế, đồng thời cũng là cơ hội quan trọng đối với cả khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là Việt Nam. Từ góc độ nghiên cứu, tôi muốn chia sẻ bốn khuyến nghị với Việt Nam.

Thứ nhất, kế thừa những thành quả đã đạt được và tiếp tục phát triển. Chủ đề của APEC năm nay do Trung Quốc đăng cai là xây dựng cộng đồng châu Á - Thái Bình Dương cùng chung tương lai, với ba ưu tiên là mở cửa, đổi mới sáng tạo và hợp tác. Theo tôi, trong năm tới, Việt Nam có thể tiếp nhận và phát triển những định hướng này, đồng thời viết nên chương riêng của mình trong khuôn khổ chủ đề chung, thay vì bắt đầu lại từ đầu. Sự tiếp nối giữa các nền kinh tế chủ nhà sẽ giúp chương trình nghị sự của APEC duy trì tính nhất quán, đồng thời tạo ra những kỳ vọng ổn định cho các thành viên đang phát triển.

Thứ hai, tạo dấu ấn riêng mang bản sắc Việt Nam. Trong nhiều thập kỷ qua, Việt Nam đã trở thành một câu chuyện thành công về phát triển dựa trên mở cửa và hội nhập. Từ một quốc gia đang phát triển, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trung tâm sản xuất và thương mại ngày càng quan trọng, thu hút sự chú ý của thế giới. Bản thân câu chuyện phát triển của Việt Nam đã có sức thuyết phục rất lớn. Trong Năm APEC 2027, Việt Nam có thể đưa kinh nghiệm phát triển thông qua mở cửa và hội nhập của mình vào chương trình nghị sự, qua đó cho thấy các nền kinh tế đang phát triển hoàn toàn có thể đạt được những thành tựu đáng kể thông qua hội nhập khu vực và quốc tế.

Thứ ba, phát huy tiếng nói đại diện cho các nền kinh tế đang phát triển và ASEAN. Việt Nam là một thành viên quan trọng của ASEAN, đồng thời duy trì quan hệ tốt đẹp với các cường quốc. Vị thế này tạo điều kiện thuận lợi để Việt Nam đóng vai trò cầu nối giữa các nước lớn. Trong năm tới, Việt Nam có thể góp phần khuếch đại tiếng nói của doanh nghiệp nhỏ và vừa, các nền kinh tế có thu nhập thấp và những đối tượng còn gặp khó khăn trong quá trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh. Điều này sẽ giúp các hoạt động và kết quả của APEC trở nên gần gũi hơn với những nhu cầu thực tế của người dân và doanh nghiệp.

Thứ tư, tạo ra những di sản cụ thể và có thể nhìn thấy được. Điều đáng tiếc nhất đối với một năm đăng cai APEC là tổ chức được nhiều sự kiện sôi động nhưng sau đó không để lại những kết quả thực chất. Việt Nam có thể bắt đầu từ những lĩnh vực mà mình có thế mạnh, chẳng hạn như nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, thúc đẩy kết nối khu vực và triển khai các dự án quy mô nhỏ về chuyển đổi số, chuyển đổi xanh. Trên cơ sở đó, Việt Nam có thể hướng tới những văn kiện kết quả mang tính thực chất, có khả năng triển khai và tạo ra tác động cụ thể trong các lĩnh vực này.

Theo tôi, có thể tăng cường sự gắn kết giữa chương trình nghị sự APEC 2027 của Việt Nam với sáng kiến "Vành đai và Con đường" thông qua các dự án hợp tác tiêu biểu, mang lại lợi ích cho cả hai bên. Chẳng hạn, có thể thúc đẩy các dự án kết nối đường sắt, cảng biển, đồng thời tăng cường hợp tác trong các chuỗi sản xuất công nghiệp xuyên biên giới. Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam. Chúng tôi vui mừng được tiếp tục là một đối tác hỗ trợ và một nước láng giềng hữu nghị khi Việt Nam đảm nhiệm vai trò chủ nhà APEC.

Tóm lại, Việt Nam đang có những điều kiện thuận lợi về thời điểm, vị trí địa lý và sự ủng hộ của các đối tác để tổ chức thành công Năm APEC 2027. Nếu Việt Nam vừa bảo đảm tính kế thừa trong chương trình nghị sự, vừa tạo được dấu ấn riêng, phát huy tiếng nói của các nền kinh tế đang phát triển và để lại những di sản cụ thể, tôi tin rằng Năm APEC 2027 sẽ thành công tốt đẹp.

Giáo sư đánh giá như thế nào về vai trò và những đóng góp của Việt Nam đối với khu vực và thế giới hiện nay?

GS. Vương Văn: Như tôi đã chia sẻ, tôi từng đến Việt Nam nhiều lần. Tôi rất yêu mến đất nước và những thành phố của các bạn, từ Hà Nội đến Thành phố Hồ Chí Minh. Vì vậy, khi nói về Việt Nam, những đánh giá của tôi không chỉ xuất phát từ góc độ nghiên cứu mà còn từ tình cảm chân thành dành cho đất nước các bạn.

Tôi muốn khái quát đánh giá của mình qua ba nhận định. Thứ nhất, Việt Nam là một trong những hình mẫu tiêu biểu về phát triển dựa trên mở cửa và hội nhập tại châu Á - Thái Bình Dương cũng như trên thế giới. Trong những thập kỷ gần đây, Việt Nam đã vươn lên từ một quốc gia đang phát triển với mức thu nhập tương đối thấp, trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi sản xuất công nghiệp toàn cầu.

Tổng kim ngạch thương mại của Việt Nam hiện lớn gấp nhiều lần GDP. Các ngành sản xuất chế tạo, điện tử và công nghệ của Việt Nam ngày càng giữ vị trí quan trọng trên bản đồ kinh tế thế giới. Nhiều tập đoàn nổi tiếng toàn cầu trong lĩnh vực điện tử và sản xuất chế tạo đã lựa chọn Việt Nam làm một trong những cứ điểm quan trọng trong mạng lưới sản xuất quốc tế của họ. Những thành tựu đó cho thấy, thông qua mở cửa, hội nhập và nỗ lực không ngừng, một quốc gia đang phát triển hoàn toàn có thể vươn lên mạnh mẽ. Đây là một mô hình có sức thuyết phục đối với nhiều quốc gia đang phát triển khác.

Thứ hai, Việt Nam đóng vai trò cân bằng và cầu nối quan trọng, góp phần duy trì ổn định khu vực cũng như thúc đẩy hợp tác mở. Việt Nam không lựa chọn đứng về một phe mà theo đuổi chính sách đối ngoại cân bằng, thực tế và linh hoạt trong quan hệ với các cường quốc. Đây là một cách tiếp cận đặc biệt có giá trị trong bối cảnh thế giới hiện nay đang chứng kiến xu hướng phân chia thành các khối và gia tăng cạnh tranh chiến lược. ASEAN có thể đóng vai trò thiết yếu trong các vấn đề khu vực và Việt Nam là một trong những trụ cột quan trọng của ASEAN. Một mặt, Việt Nam là đối tác thương mại và xuất khẩu quan trọng của Mỹ. Mặt khác, Việt Nam là nước láng giềng có sự gắn kết sâu rộng với các chuỗi sản xuất công nghiệp của Trung Quốc. Trong hơn hai thập kỷ qua, Trung Quốc luôn là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam. Kim ngạch thương mại song phương đang hướng tới mốc 300 tỷ USD trong năm nay. Với khả năng duy trì quan hệ và kết nối với các đối tác lớn, Việt Nam đang trở thành một nhân tố tích cực góp phần củng cố ổn định khu vực.

“Thứ ba, Việt Nam đang nổi lên như một tiếng nói ngày càng có trọng lượng của các nước Nam bán cầu trên trường quốc tế. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam trong những năm qua thuộc nhóm cao trên thế giới. Với dân số trẻ và nền kinh tế số năng động, Việt Nam đang có nhiều điều kiện thuận lợi để tiếp tục phát triển. Việt Nam không còn chỉ là một quốc gia tiếp nhận và thực thi những quy tắc do các nước khác xây dựng, mà đang ngày càng chủ động tham gia đóng góp vào các chương trình nghị sự của khu vực và toàn cầu. Tôi muốn nhấn mạnh đặc biệt đến APEC.”GS. VƯƠNG VĂN

“Việc Việt Nam đăng cai APEC vào năm tới sẽ là cơ hội để thế giới chứng kiến rõ hơn tốc độ phát triển cũng như vai trò ngày càng lớn của đất nước các bạn”.”GS. VƯƠNG VĂN

Nếu nhìn trong tổng thể khu vực châu Á - Thái Bình Dương, có thể thấy những đóng góp của Việt Nam ngày càng rõ nét và mang tính xây dựng. Tóm lại, trong mắt tôi, Việt Nam là một quốc gia cần cù, thông minh, kiên định và không ngừng nỗ lực vươn lên. Việt Nam vừa là một hình mẫu phát triển đáng ghi nhận, vừa là một người láng giềng tốt tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Giới nghiên cứu Trung Quốc có cái nhìn lạc quan về tương lai phát triển của Việt Nam, đồng thời chân thành ủng hộ vai trò ngày càng lớn của Việt Nam trong khu vực và trên thế giới.

Tôi xin gửi những lời chúc tốt đẹp nhất tới Việt Nam!

Xin cảm ơn GS Vương Văn về cuộc trò chuyện này.