Giữa nắng gắt cuối tháng 8, tại khu vực Nhà lao Thành Diên Khánh, máy xúc bóc từng lớp đất. Khi xuống sâu, lực lượng tìm kiếm chuyển sang cuốc, xẻng, bay và cọ, lấy đất lên từng lớp để sàng lọc. Nhiều phần xương đã mục, lẫn vào đất nên bất cứ mẩu xương, chiếc răng hay di vật nào được phát hiện cũng phải kiểm tra kỹ.

Để xác định những vị trí có khả năng có hài cốt, lực lượng tìm kiếm dựa vào thông tin của những người từng sống và làm việc tại Thành cổ Diên Khánh. Một trong số đó là ông Đinh Thanh Nhật, 63 tuổi, cựu chiến binh từng trở về từ chiến trường K, đã có 56 năm sống tại khu vực này. Ông từng chứng kiến những trận đánh quanh thành và những người lính hy sinh:

“Tôi đêm nằm vẫn còn ám ảnh khi thấy cảnh đó, các chú Quân giải phóng về, các chú mặc quần đùi thôi, thân thể bôi đen hết. Rất thương tâm. Khi hy sinh còn nguyên xác thì lính chế độ cũ đưa ra bỏ ngoài cầu Thành, còn bị mìn phân ra nhiều mảnh thì họ đào lỗ chôn. Không xác định được mộ nằm ở đâu, gặp đâu họ chôn đó. Tôi nhớ ra cái gì đó, tôi sẽ cung cấp thêm cho các cơ quan chức năng.”

Ông Huỳnh Bửu Đông, 62 tuổi, có hơn 40 năm gắn bó với Nhà lao Thành Diên Khánh. Hơn 20 năm trước, khi còn công tác trong ngành Công an, ông từng chứng kiến việc phát hiện hai bộ hài cốt trong quá trình xây dựng và cùng đồng đội quy tập về nghĩa trang. Nay, khi Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ được triển khai, ông trở lại hiện trường để cung cấp thêm các đầu mối thông tin. Ngồi bên khu vực khai quật, ông Đông theo dõi từng lớp đất được bóc lên và chỉ dẫn những vị trí mình còn nhớ.

“Trước đây, khu vực này gần bờ thành, đơn vị không làm gì hết, chỉ trồng rau. Sau này, khi đơn vị xây dựng nhà, tôi thấy họ đào lên thấy 1 bộ xương. Cất bốc lên, phía dưới còn thêm 1 bộ nữa là 2 bộ.”

Ông Lê Văn Thành, 70 tuổi, sống cạnh Nhà lao Thành Diên Khánh từ nhỏ. Những gì ông Thành biết về nhà lao là những thông tin có giá trị, đang được cung cấp cho lực lượng tìm kiếm, cất bốc tại đây:

“Nhà lao này có từ thời Pháp, sau đến thời Ngụy, có lúc án tử hình họ còn xử bắn tại chỗ. Nơi này giam cầm những người Cách mạng hoặc nghi gia đình có người Cộng sản, họ đưa về tra khảo, hỏi cung, phân loại tội danh để xử.”

Sáng 19/8, cuộc khai quật bắt đầu, tại 5 vị trí phát hiện mẫu xương và di vật. Sau gần 10 ngày, diện tích khai quật khoảng 300 mét vuông, mỗi ngày khoảng 75 người làm việc. Máy xúc chỉ bóc lớp đất phía trên; xuống sâu hơn, lực lượng tìm kiếm đào thủ công, sàng lọc từng lớp đất. Độ sâu phổ biến từ 2 đến 2,5 mét. Sau nhiều chục năm, xương đã mục, nên quá trình đào phải thực hiện chậm, kiểm tra từng dấu hiệu. Giữa lớp đất đen, một dấu hiệu được phát hiện. Người chỉ huy cúi xuống quan sát rồi nói:

“Chỗ ấy có răng, đây mới là quý, lấy cờ cắm vào đây đi em ơi!”

Một lá cờ được cắm xuống vị trí phát hiện. Cuốc, xẻng được thay bằng bay và cọ. Đất quanh dấu tích được khơi từng chút để bảo toàn phần xương còn lại. Sau 10 ngày, lực lượng tìm kiếm phát hiện 36 vị trí có hài cốt liệt sĩ. 13 hài cốt được đưa về Nghĩa trang liệt sĩ Hòn Dung; 23 hài cốt được bảo quản, chờ hoàn tất thủ tục.

Bà Ngô Thị Xuân, nguyên cán bộ Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội xã Diên Khánh, cũng đến hỗ trợ cuộc tìm kiếm. Cha bà, liệt sĩ Ngô Quang Trung, nguyên Trưởng ban Quân báo Tỉnh đội, hy sinh khi hầm bí mật bị phát hiện. Hơn nửa thế kỷ qua, gia đình vẫn khắc khoải chưa tìm được hài cốt của ông. Đứng tại khu vực khai quật, bà Xuân theo dõi những phần hài cốt được phát hiện. Bà cung cấp thêm thông tin về những người tù cách mạng từng chôn đồng đội tại đây:

“Các đồng chí trong nhà lao có phân công nếu có ai đó qua đời thì đem ra khu vực này, đào đất để lấp lại. Tránh việc địch đem xác ra bờ sông Cái bỏ, sợ nước trôi mất. Đồng đội trong tù sợ mất xác nên lén chôn. Việc đào lấp đó không sâu, qua thời gian do đổ đất nên sâu hơn. 15 người mất tích trong này”.

36 vị trí đã phát hiện hài cốt, nhưng thông tin về 15 người mất tích tại Nhà lao Thành Diên Khánh vẫn đang được xác minh. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, đất có thể phủ mờ dấu tích, nhưng ký ức về những người đã hy sinh vẫn còn đó. Từ những lời kể của người còn sống, lực lượng tìm kiếm tiếp tục lần tìm từng dấu vết dưới lòng Thành cổ Diên Khánh, với mong muốn giản dị mà thiêng liêng: đưa những người đã ngã xuống trở về với tên tuổi, quê hương và đồng đội.

Thái Bình/VOV-Tây Nguyên